Esovolo
🧵Vi lomboloka Yesu
Oluali wa sovoliwa «LOndaka». Ondaka Yiwa ya Yoano yi popia okuti Ondaka yaco Yesu muẽle (Yoano 1:1-3).
💛Ocisola ka ci pui
Ulandu ka u fetika lesombiso puãi lesovolo lia tundila kocisola ci yukapo.
«Esunga lie Suku a lulika omunu o tẽla oku linga ekandu? Hacili ciwa ka tua tunguwile?»
Suku wa sovola oluali lomunu hamekonda liocipumba puãi omo liocisola ci yukapo. Oku linga omunu ndomunu o kuata okukutiwa la Suku caco muẽle ocisola. Kuenje ndaño oku iya kuekandu ka kua kambele kesokiyo liepopelo lia Suku (Va Efeso 1:4-5). Ecipama liefetikilo lio Embimbiliya hesombisoko, puãi ocisola.
▸ Tanga vali
Embimbiliya ka li fetika lesendisapo liofilosofia, puãi lesapulo: «Poku fetika Suku…» Oluali ka wa litukulukila ño, puãi upange wa Suku omunu.
- Elitarã lia Suku · pokati kovina viosi via sovoliwa, ño omunu wa lulikiwa oco a sokisa la Suku — oku u kũlĩha kuenda oku tata oluali.
- Epuiyilo · epuiyilo lieteke liesambuvali li lekisa okuti viosi via tẽlisua kuenda vi kasi vombembua (shalom): «ca kala ciwa».
- Edene · oluali osimbu ka lua tekãha, oko Suku lomunu va endaenda pamuamue.
Esumuo
🧵Vi lomboloka Yesu
Ohuminyo yatete Yondaka Yiwa, ya iwa noke liesumuo: «ombuto yukãi» yi sasõla utue woñoka — kuenje eye Yesu (Efetikilo 3:15; Va Roma 16:20; Va Galatia 4:4).
💛Ocisola ka ci pui
Eci omunu a linga ekandu, Suku wa huminya epopelo apa muẽle.
«Oku tundisiwa kuenda oku tambula okufa omo lioku lia epako limuamue ño — Suku ka co severi calua?»
Oku tundisiwa vo Edene kuakala esombiso kuenda ohenda. Nda omunu, a kala lupange wokutepa la Suku, a lila kuti womuenyo kuenje a kala lomuenyo otembo ka yi pui, a kala vohali otembo ka yi pui (Efetikilo 3:22). Oku ecelela okufa kuakala oku yulula onjila yokutiuka, kuenje apa muẽle Suku wa huminya ukuepopelo (Efetikilo 3:15). Ocisola caca kala vesombiso.
▸ Tanga vali
Lonjali yoku yongola «oku kala nda Suku», ekandu lia iñila voluali. Etundilo ka liayilile ño okutekãha ehandeleko, puãi okutepa okukutiwa.
- Okukutiwa kua tepiwa · la Suku (oku lisemẽha), pokati komunu lukuavo (oku lifeñela), la ovina via sovoliwa (osongo lupange).
- Okufa · elungulo «vu fa muẽle» lia tẽlisuiwa.
- Efetikilo 3:15 · puãi vokati liesombiso ohuminyo yepopelo ya iwa tete. Olondaka lavo vi yi tukula protoevangelium (Ondaka Yiwa yatete).
Olosekulu
🧵Vi lomboloka Yesu
Ohuminyo yokuti «apata osi a sumũlũhila» yi tẽlisua vu Yesu, ombuto ya Avirahama (Va Galatia 3:16).
💛Ocisola ka ci pui
Suku weya tete kulume ka sungulukile, wo tukula londuko yaye, kuenje wo linga onjila yesumũlũho.
«Avirahama wa noliwa omo lekolelo liaye linene — omanu vosi vo Embimbiliya hakuoñumba vekalonjayako?»
Avirahama wa kemba kuenje wa likanduka; Yakoba ukuakutupika. Suku ka tukulile «vasungulukile» puãi vakualakandu, locali. Esunga ka lili oñumba yavoko, puãi ocisola cocili ca Suku (Eihandeleko 7:7-8).
▸ Tanga vali
Suku o fetika oku lomboluila ocitangi comanu vosi loku tukula ulume umuamue, Avirahama. Ocali caco ocisila (ohuminyo) — ofeka yinene, ofeka, kuenda «esumũlũho kapata osi».
- Ekolelo · Avirahama wa kolela ohuminyo ka ya muiwile, kuenje ya tendiwa kokuaye nduesunga (Efetikilo 15:6).
- Isake la Yakoba · ohuminyo yi piñala; Yakoba (Isareli) o cita apata ekũi laviali.
- Yosefe · wa landisiwa lavamanjaye puãi wa kala onene — «Suku puãi wo pongolola uwa» (Efetikilo 50:20).
Etundilo lo Ekalasoko
🧵Vi lomboloka Yesu
Opasikoa — oko osonde yomeme ya pesa okufa — yi lomboloka Yesu, «Opasikoa yetu», wa pãpiwa omo lietu (I Va Korindo 5:7).
💛Ocisola ka ci pui
Wa yeva oku liyula liomanu va kala upika, kuenje weya muẽle oku va popela.
«Ovihandeleko (Ovihandeleko Ekũi) ka cili eseteko o sukila oku piñala oco u popeliwe?»
Suku wa va popela osimbu ka va ihile ovihandeleko. Ndaño Ovihandeleko Ekũi vi fetika lesapulo liepopelo: «Ame ndi Yehova Suku yove, nda ku upa vofeka ye Egito» (Etundilo 20:2). Ovihandeleko ka cili «vi piñali oco u popeliwe» puãi olombangulo viocisola ndomo omanu va popeliwa ale va sukila oku kala (Eihandeleko 7:7-9). Ocali ci iya tete; okupokola eỹuko.
▸ Tanga vali
Epopelo linene lio Etesitamentu Likulu. Isareli wa kala upika, wa eciwa eyovo lekisa lia Suku kuenje wa lulikiwa omanu vaye.
- Opasikoa · onjo yi kuete osonde yomeme komulãi yi pesiwa kokufa — ocindekaise covilumba viosi via kuãla.
- Okalunga Kacisuva · epopelo eci onjila yi pui; «oku tepa» li linga ocindekaise cefetikilo liokaliye.
- Ocisila co Sinai · lo Ovihandeleko Ekũi va lilongisa ndeci va sukila oku kalela omanu va Suku.
- Ondjuwo yongunga · ondjuwo yi tata oko Suku a tunga pokati komanu vaye — ocindekaise «Emanueli».
- Anyamo 40 · onjali yi tualako ocitumbu cimue cendaenda, puãi Suku wa kala pokati lavo lomãna kuenda lociñumba cuelende kuenda condalu.
Esandeko lo Olonganji
🧵Vi lomboloka Yesu
Vepata lia Ruti mu tunda Daviti, kuenda vepata lia Daviti mu tunda Yesu (Mateo 1). Ndaño vocitangi, epata lia Mesiya li tualako.
💛Ocisola ka ci pui
Ndaño va kala vakuakutekãha olonjanga viosi, eci va lila wa tuma ukuepopelo kuenje wa va votola.
«Esandeko lia Kanani liakala esimbo ka liakuetihendako — Suku wo Etesitamentu Likulu ocili ukuasumba.»
Eci ocitangi ci pamapa, ka ci tẽla oku tẽliwa lokanda kamue. Puãi Embimbiliya ka li ci lekisa ndocilumba ño puãi ndesombiso noke liotembo yinene yepandiyo kovĩho vinene calua (lumue oku lumbila omãla) (Efetikilo 15:16; Eihandeleko 9:4-5; Eilevi 18:24-25). Suku ka linga lonjanga ndaño oku sombisa, kuenje o tambula lesanju ava va tinduka kokuaye — ndaño vakualofeka ndeci Rahabe la Ruti (Yehosua 6:25; Ruti 4:13-17).
▸ Tanga vali
Vepe lia Yehosua va iñila vofeka ya huminyiwa, puãi noke lioku kala vamo va ivala Suku. Liolonganji ocitumbu cimuamue ci litukulula.
- Ocitumbu coku loka · ekandu → ohali → oku lila → onganji yi popela → ekandu vali. Ci endela ño okuvĩha.
- Olonganji · Gideoni, Sãsoni, Devora — vakuapopelo votembo, vakuoñumba puãi va kuete akandu alua.
- Ruti · ulandu wocili votembo yowelema; ukãi ukuofeka yikuavo o iñila vepata lia Daviti (kuenda lia Yesu).
Usoma wa Liongiya
🧵Vi lomboloka Yesu
«Omangu ka yi pui» yi tẽlisua vu Yesu, omõla wa Daviti — eci ca tukuiwa hati «Omõla wa Daviti» (Luka 1:32-33; Mateo 1:1).
💛Ocisola ka ci pui
Ndaño Daviti wa loka ka imbile; vokuaye wa huminya osoma ka yi pui.
«Daviti wa kala ukuoñumba ka kuetimbeko — eci ca tukuiwa hati “ulume utima waye u sokisa lutima wa Suku”.»
Daviti wa linga ukãi wukuavo kuenje walinga ungondaipe. «Ulume utima waye u sokisa lutima wa Suku» ka ci popia okuti ka kuetimbeko, puãi umue ka selekele ekandu liaye — wa likekembela lutima wosi kuenje wa tiuka olonjanga viosi ku Suku (Olosamo 51). Ocisola ca Suku ka ci imba ndaño ava va loka calua.
▸ Tanga vali
Otembo yiwa ya Isareli, ya viala lolosoma vitatu.
- Saulu · osoma omanu va pinga; efetikilo liwa lia tekãhiwa lonjali.
- Daviti · «ulume utima waye u sokisa lutima wa Suku». O yula Goliata kuenje o linga Yerusalãi onganda. O linga ekandu linene (Bate-Seva) puãi o likekembela lutima wosi (Olosamo 51).
- Ocisila la Daviti (II Samuele 7) · Suku o huminya oku tumalisa epata lia Daviti otembo ka yi pui — onganda yelavoko lia Mesiya.
- Salomãu · votembo yolondunge lukuasi o tunga onjango, puãi kesulilo o pita kolonganga.
Usoma wa Litepa
🧵Vi lomboloka Yesu
Votembo yi ovaprofeto va popia llocili calua Mesiya o laika oku iya (Isaya 9:6; Isaya 53).
💛Ocisola ka ci pui
Komanu va sengela onlima, wa tuma ovaprofeto, oku pinga, «Tinduka, hu pinga».
«Ukuaprofeto ungombo o popia eci ci laika oku iya / Suku wo Etesitamentu Likulu wa yuka onyeño ño.»
Onganda yukuaprofeto ka lili «oku popia eci ci laika oku iya» puãi olila liwa lia Suku: «Tinduka, hu pinga». Ndaño olombole viesombiso ka vi yongola oku nyõla puãi oku tinduisa omanu kuenda oku va popela — «si sanjukila okufa kuondingãivi» (Esekiele 33:11).
▸ Tanga vali
Votembo yomõla wa Salomãu ofeka yi litepa: usoma wakokulo wa Isareli (apata ekũi, onganda Samária) kuenda usoma wombuelo wa Yuda (apata avali, onganda Yerusalãi).
- Isareli (kokulo) · osoma yosi yi vumba olonganga; yi wa ku Asuria kunyamo 722 osimbu lieyilo lia Yesu.
- Yuda (ombuelo) · epata lia Daviti li tualako, lolosoma viwa ndeci Hesekiya la Yosiya, puãi yiosi yi loka.
- Ovaprofeto · Eliya, Amosi, Isaya, Yeremiya va lila «tinduki!» Ohuminyo ya Mesiya yi tẽla onepa yayo yiwa apa («ukuembele a tala ohali» wa Isaya 53).
Ukandi
🧵Vi lomboloka Yesu
Vohali yinene Yeremiya o huminya «ocisila cokaliye» (Yeremiya 31:31) — ocisila Yesu a pamekele kelia liasulako.
💛Ocisola ka ci pui
Ndaño kofeka yowelema calua yukandi, wa loka lavo kuenje wa huminya etumbululo.
«Ukandi u lekisa okuti Suku wa imba Isareli liwa.»
Ukandi ka wakala okuimba puãi olongiso lokuyelisa komõla wa soliwa (Va Heveru 12:6). Suku ka pẽlele; wa kala la Daniele vukandi kuenje wa huminya, «nda kũlĩha ovisimĩlo ñasi loku vu simĩla; ovisimĩlo viaco vioku u kuatisi … haivio vioku waveli elavoko» (Yeremiya 29:11).
▸ Tanga vali
Olombole vi tẽlisuiwa. Onjango yi pia kuenje omanu va ambatiwa ko Bavulono — va pumba ofeka, osoma, lonjango: oku loka kuosi.
- Oku wa kuvali · Isareli (Asuria, 722 osimbu lieyilo lia Yesu) la Yuda (Bavulono, 586 osimbu lieyilo lia Yesu).
- Daniele · ulandu wekolelo ndaño vonjango yolonganga (vombongo yolohosi); o mola ocinanga «cusoma ka u pui» u laika oku iya.
- Ondalu yelavoko · ocinanga ca Esekiele cakũpa a kala lomuenyo (Esekiele 37) kuenda «ocisila cokaliye» ca Yeremiya vi lomboloka okutwala vowelema.
Etiukilo
🧵Vi lomboloka Yesu
Malakiya, elivulu liasulako lio Etesitamentu Likulu, li sulako loku huminya umalome o pongiya onjila ya Mesiya: «Ame ndi tuma ungombo wange» (Malakiya 3:1).
💛Ocisola ka ci pui
Ndaño komanu va loka olonjanga viosi, ka tipulile ohuminyo yaye.
▸ Tanga vali
Lehandeleko lia Kiru osoma yo Peresia (538 osimbu lieyilo lia Yesu) etiukilo li fetika. Volotuwa vitatu va tiuka kuenje va tumbulula evi via nyõleha.
- Sorobabele · o tumbulula onjango (ya tẽlisua kunyamo 516 osimbu lieyilo lia Yesu).
- Esera · o longisa vali Ondaka kuenje o tumbulula ekolelo.
- Neyemiya · o tumbulula olombambo via Yerusalãi koloneke 52.
- Estere · o popela ava Yudea vo Peresia kokunyõliwa — «citava okuti omo liotembo ndei…».
- Onjongole yi tualako · onjango yi kasipo, puãi ka kuli osoma ndaviti. Omanu va kevelela Mesiya.
Anyamo Emẽlẽ
🧵Vi lomboloka Yesu
«Okupongiya elitumbo» kuosi kuakala upange wa Suku oco Yesu eye «otembo eci ya tẽla».
💛Ocisola ka ci pui
Ndaño vanyamo 400 emẽlẽ, lemẽlẽ, wa pongiya onjila yepopelo.
«Anyamo 400 ka kua kaile ondaka, Suku wa enda ale wa puiyila.»
Emẽlẽ ka lili ocipumba. Eye ño ka popiyile, puãi votembo yaco yiosi wa pingãhãla olosoma vinene, alimi, lolonjila oku pongiya elitumbo liepopelo. Votembo yemẽlẽ calua, Suku wa talavaya calua, locisola (Va Galatia 4:4).
▸ Tanga vali
Tunde Malakiya toke Etesitamentu Likokaliye, anyamo 400 ka kua kaile ondaka yikaliye. Puãi konyima liovolandu, Suku wa pongiya onjila yondaka yiwa.
- Olosoma vinene vi pingãhãla · Peresia → Helasi (Alesandere, 333 osimbu lieyilo lia Yesu) → va Tolemeu la va Seleuko → ekola lia Makabea (167 osimbu lieyilo lia Yesu) → Roma (63 osimbu lieyilo lia Yesu).
- Ehelasi · esandeko lia Alesandere li linga Ehelasi elimi lia kuoha; Etesitamentu Likulu lia pongoloiwa kEhelasi (Septuaginta), li yulula onjila oco ondaka yiwa yi sandeke lonjanga.
- Olonjila lombembua via Roma · olonjila viwa kuenda «Ombembua ya Roma» vi linga olonjila viupange.
- Olosinangoga lolocikundi · alongiso vosinangoga a pamekiwa; va Falisi la va Saduke va tunda; kuenda onjongole ya Mesiya yi tẽlisua.
Yesu o Iya
🧵Vi lomboloka Yesu
Ombuto yukãi (ecipama 2), esumũlũho lia Avirahama (3), omeme yo Pasikoa (4), osoma ka yi pui ya Daviti (6), ocisila cokaliye (8) — viosi vi tẽlisua vulume umuamue, Yesu: ukuaprofeto wocili, ufeleciya wocili, losoma yocili.
💛Ocisola ka ci pui
Osimbu tua kala vakuakandu, wa tuma Omõlaye oku tula omuenyo waye.
«Yesu wa kala ño ulongisi umue uwa wovituwa / ekulusu liakala eyulo li sumuisa.»
Yesu wa popia hati eye Suku muẽle (Yoano 8:58), kuenje ekulusu ka liakala ocilwe ndaño eyulo puãi ocisola ca sokiyiwa. Ka ambatiwile lekisa; wa tula omuenyo waye muẽle (Yoano 10:18). «Ocisola ca velapo eci ka kuli, cokuti omunu o pesila akamba vaye omuenyo waye» (Yoano 15:13).
▸ Tanga vali
Emẽlẽ li tepuka; wa huminyiwa weya. Olondaka viwa vikuãla vi njimbila omuenyo wa Yesu, okufa, lepinduko liaye toko vikuãla.
- Oku linga omunu · Suku o linga omunu (Emanueli, «Suku la etu»), votembo yokusula vo Beteleme.
- Upange · o longisa usoma wa Suku, o sakula avei, o tukula vakuakandu. «U a ndi mola wa mola Isia.»
- Ekulusu · o feta etali liekandu lokufa via tundila kesumuo (ecipama 2). Omeme yocili yo Pasikoa.
- Epinduko · wa pinduka keteke liatatu, wa yula unene wekandu, wokufa, lwa Satana — ale kekulusu «Wopa ovimaleho viovonene lovoviali … Wa a yula» (Va Kolose 2:15).
Oco Yesu eye ukuaprofeto wocili (o lekisa onjila ku Suku), ufeleciya wocili (o feta ekandu letimba liaye muẽle), kuenda osoma yocili (o yula ekandu, okufa, la Satana kuenje o viala otembo ka yi pui).
Ekongelo li Fetika
🧵Vi lomboloka Yesu
Ulandu owu u tualako toke etaili. Embimbiliya li sulako loku huminya okuti Yesu o tiuka kuenje o linga ovina viosi vikaliye (Esituluilo 21).
💛Ocisola ka ci pui
Ocisola tua tambula, kaliye wo tuma oku liteta voluali liosi.
«Ekongelo ocikundi comanu va lipua, ndaño ondjuwo ño.»
Ekongelo ka lili ekuata «liovasandu va tẽlisua» puãi liovakuakandu va eciwa ongecelo. Ndaño upostolo Paulu wa litukula «Pokati ka vakuakandu vaco ame fu» (I Timoteo 1:15). Ekongelo liefetikilo lia patãhãla kuenje lia loka (Ovilinga 6:1; I Va Korindo 1:11). Ka lili ocitumãlo coku lipanda, puãi omanu va piñala ocisola va tambula (Yoano 13:34-35).
▸ Tanga vali
Noke lieyandelo lia Yesu, Espiritu wa huminyiwa weya ko Pendekositi kuenje ekongelo li citiwa. Ondaka yiwa yi sandeka calua.
- Pendekositi · Espiritu o pongolola olondonge viowoma okuti olombangi viutõi.
- Petulu · o kunda ondaka yiwa ku Yudea vo Yerusalãi.
- Paulu · tunde kukuahali toke kupostolo, o tumba olokongelo voluali lua vakualofeka kuenje o soneha ovikanda.
- Toke kasulilo okilu lieve · Yerusalãi → Yudea → Samária → Roma. Ohuminyo ya Avirahama «apata osi» yi tẽlisua.
- Kuenda etu · ulandu ka u pui; u tualako toke etiukilo lia Yesu lilu liokaliye losi yokaliye.
Etumbululo
🧵Vi lomboloka Yesu
Edene liesovolo liatete li tumbululiwa kesulilo «Yerusalãi yokaliye». Suku o tunga la omanu vaye otembo ka yi pui — etẽliso lia Emanueli (Esituluilo 21:3; Mateo 1:23).
💛Ocisola ka ci pui
Kesulilo o puenya asuelela osi kuenje o tumbulula ovina viosi locisola.
▸ Tanga vali
Embimbiliya ka li sulako kotembo yekongelo. Elivulu liasulako, Esituluilo, li lekisa Yesu o tiuka oku tẽlisa ovina viosi.
- Etiukilo · osoma ya huminyiwa yi tiuka lulamba.
- Eyulo liasulako · Satana lokufa vi yuliwa otembo ka yi pui, kuenje Kristu o viala ndosoma yolosoma (I Va Korindo 15:25-26; Esituluilo 20:10).
- Esombiso lepinduko · ovina viosi vĩvi vi piñaliwa, kuenje ava va fa va pinduka.
- Ilu liokaliye losi yokaliye · ekandu, okufa, asuelela, lupongo vi pua otembo ka yi pui (Esituluilo 21:4).
- Edene li tumbululiwa · «Yerusalãi yokaliye» yi velapo efetikilo, Suku o tunga la omanu vaye otembo ka yi pui — ocimãho Embimbiliya liosi li tualako.
Oco kaliye otembo yo «ale, puãi handi»: vu Yesu epopelo ale lia tẽlisua, puãi etẽliso liaco handi li kevelelua.