Kuseema
🧵Gikolaaga Yesu
U si yaseemwa ku “Mhayo.” U Ng'hulu Jawiza ja ng'wa Yohana jikuhaya giki u Mhayo gwenuyu ali Yesu ng'wenekili (Yohana 1:1-3).
💛Butogwa butadūmile
U wandijo bo ng'hulu guti nsango, aliyo guli si yaseemwa ku butogwa butaale.
“Nguno ki u Mulungu akaseema munhu uyo akudula kugiita shibi? Gitatosha lo kutamuseema gete?”
U Mulungu akaseema si na munhu iti kulwa kubela kintu, aliyo kulwa butogwa butaale. Kweta munhu kubiza munhu uyo akudula kuliyana na Mulungu gwenuko guli butogwa. Hama, nūūlū kwingila kwa shibi gutali hanze ya nzila ya bupiji ya ng'wa Mulungu (Baefeso 1:4-5). U mhayo gwa kwandya gwa Bibilia guti nsango aliyo guli butogwa.
▸ Soma hangi
Bibilia itakwandya na mawuzo ga busala, aliyo ikwandya na mhayo: “A ha wandījo, ū Mulungu…” U si guti mhayo gwa kukwila dūhū, aliyo guli nimo gwa Mulungu ng'wenekili.
- Shikolelo sha ng'wa Mulungu · ha shiseeng'wa shose, u munhu dūhū wuseemwa kubiza giti Mulungu — kunmana wei na kulanga si.
- Kuhumula · u kuhumula kwa lushiku lwa mpungati kukulanga giki pyi yamala na yali na mhola (shalom): “akaiyibona giki yawiza.”
- Edeni · u si butanali kunyaagiwa, ha banhu na Mulungu bakatongaga hamo.
Kugwa
🧵Gikolaaga Yesu
U ilagane lya kwandya lya Ng'hulu Jawiza, ilinhiwe ulu kugwa kwamala: u “myalwa wa nkima” akutobagula u ntwe gwa nzoka — gwenuyo ali Yesu (wandījo 3:15; Balumi 16:20; Bagalatia 4:4).
💛Butogwa butadūmile
Ikanza banhu bagiita shibi, u Mulungu akalagana bupiji henaho gete.
“Kwingiijiwa na kuninhwa kucha kulwa kulya itunda limo dūhū — u Mulungu atanyiile no lo?”
Kwingiijiwa kufuma Edeni kwabiza nsango hamo na shigongo. Ulu, walekanigwa na Mulungu na mu ng'huno yeniyo yanyaagiwa, u munhu walya ku mti gwa bupanga na kwikala welelo bose, ubize wadindilwa mu makoye welelo bose (wandījo 3:22). Kuzunilija u kucha kwabiza kubonelaja nzila ya kushoka; na henaho gete u Mulungu akalagana Npiji (wandījo 3:15). Mu nsango mwali na butogwa.
▸ Soma hangi
Ku nzila ya kulema kwa kutogwa “kubiza giti Mulungu,” u shibi shingila mu si. U ndobolo guti kudumula shilagilo dūhū, aliyo guli kudumula buliyani.
- Buliyani budumulwa · na Mulungu (kwiboneeja), na bingi (kwitwala nsango), na shiseeng'wa (miiba na kunyiha).
- Kucha · u luhugu “ukucha gete” lwabiza ng'hana.
- wandījo 3:15 · aliyo ha gati ya nsango, u ilagane lya bupiji lyingila kwandya. A bamanyi bakulitanaga protoevangelium (Ng'hulu Jawiza ja kwandya).
Bakulu ba kale
🧵Gikolaaga Yesu
U ilagane giki “a mahanga gose gakulukilwa mbango” likushikiliija muli Yesu, u myalwa wa ng'wa Abulahamu (Bagalatia 3:16).
💛Butogwa butadūmile
U Mulungu akakoba ntandilija munhu uyo atigeleelilwe, akantana ku lina, akeeta nzila ya mbango.
“U Abulahamu wasolwa kulwa kuzunya kutaale akoiile — a banhu ba mu Bibilia bose iti bakini ba bukini lo?”
U Abulahamu nawo wabeja, na wadidima, na u Yakobo wali ndimi. U Mulungu atakatana “bigeleelilwe,” aliyo ku shigongo akabatana abo bali na mabipo. U nguno ya kusolwa iti bukini bwabo, aliyo butogwa bo bukini bo ng'wa Mulungu (Kūshokeela 7:7-8).
▸ Soma hangi
U Mulungu akandya kumala u bukoye bo banhu bose ku kunkoma munhu ūmò, Abulahamu. U moyo gwasho guli ilagane — ihanga itaale, isi, na “mbango kulwa mahanga gose.”
- Kuzunya · u Abulahamu wazunya u ilagane litabonekaga, ulibalilwa giti butungilija (wandījo 15:6).
- Isaka na Yakobo · u ilagane likushokela ku ng'haya ya bili; u Yakobo (Isilaeli) ali ng'wise wa shikolo 12.
- Yusufu · wagulijiwa na bakulu biye aliyo wabiza ntemi — “U Mulungu akītūmamīla ī yenīyo kwīta īyo īlīho ī haha” (wandījo 50:20).
Kufuma Misili na buchondi
🧵Gikolaaga Yesu
U Pasaka — aha sakami ya ng'holo yashokeja u kucha — likukolaaga Yesu, “pasaka yise,” uyo wabambwa ku nyali yise (1 Bakolinto 5:7).
💛Butogwa butadūmile
Akigwa kulila kwa banhu ba busese, akuluuluka ng'wenekili kubapija.
“U Shilagilo (shilagilo) guti luhindiijo au shiilo icho gigeleelilwe kushiisha kulwa kupandika bupiji lo?”
U Mulungu akabapija butanali kubinha Shilagilo. Nūūlū u Shilagilo 10 gukwandya na mhayo gwa bupiji: “Ū nene nalī SEEBA Mulungu wako, hū nene nakakwenha kūfuma Misili” (Kūfuma 20:2). U Shilagilo guti “gukomeleeje kulwa kupandika bupiji,” aliyo guli kutongela kwa butogwa kwa ginehe banhu abo bamala kupijiwa ku shigongo bigeleelilwe kwikala (Kūshokeela 7:7-9). U shigongo gukwandya buli ikanza; u kuzunilija guli ndumulilo.
▸ Soma hangi
U bupiji butaale bo Ilagane lya Kale. A Baisilaeli abo bali basese bapandika butatu ku nguzu ja ng'wa Mulungu, beetwa kubiza banhu bakwe.
- Pasaka · u kaya ikalangulwa ku sakami ya ng'holo ha nyangwa ikakilwa na u kucha — shikolelo sha shitambo shose sha hanyuma.
- Nyanza Ntūnduuli · bupiji aha nzila yabula; “kukila kuja igulya” gukabiza shikolelo sha wandijo bupya.
- Ilagane lya Sinai · ku Shilagilo bakulanga ginehe kwikala giti banhu ba ng'wa Mulungu.
- Ihema · ng'wikalo gwa kutwala, aha u Mulungu akikalaga ha gati ya banhu bakwe — shilolelo sha “Imanueli.”
- Myaka 40 · u kulema kukatwala ng'haya ya banhu kubela mu buchondi, aliyo u Mulungu akikala habipi na bo na mana na liwingu na moto.
Kuhama na balamuji
🧵Gikolaaga Yesu
Kufuma ku ng'haya ya ng'wa Luuzi akufuma Daudi, na kufuma ku ng'haya ya Daudi akufuma Yesu (Matayo 1). Nūūlū mu mahisu, u ng'haya ya Masiya yikujaga.
💛Butogwa butadūmile
Nūūlū bagantwala nsango buli ikanza, buli bakulila akubatumila npiji na kubinusha hangi.
“U kuhema Kanani gwabiza kubulaga kutina shigongo — u Mulungu wa Ilagane lya Kale ali ntani gete.”
Geno guli mhayo gulemeele uyo gutadūgije kumalwa ku mhayo gumo na gukulonga kulolwa hanaa. Aliyo Bibilia itagutoleka giti buyombo bo kukwila, aliyo giti nsango hanyuma ya myaka mingi ya kudilila kwa bubipi butaale (hamo na kufunya baana giti shitambo) (wandījo 15:16; Kūshokeela 9:4-5; Bagabīji 18:24-25). U Mulungu atayanguhaga nūūlū ku nsango, na uyo akugaluka kuli wei akunanukula ku buyegi, nūūlū nzenge giti Lahabu na Luuzi (Yoshwa 6:25; Luuzi 4:13-17).
▸ Soma hangi
Hasi ya ng'wa Yoshwa bakwingila si ilagene, aliyo bamala kwikala bamala kuninha Mulungu. Balamuji guli muzunguko gumo gwiyuza.
- Muzunguko gwa shibi · shibi → makoye → kulila → nlamuji akupija → shibi hangi. Gukubela dūhū.
- Balamuji · Gideoni, Samsoni, Debola — bapiji ba ikanza, bakini aliyo na mabipo mingi.
- Luuzi · ng'hulu ya bukini mu shiku ja giiti; nkima nzenge wingila ku ng'haya ya Daudi (na Yesu).
Butemi bumo
🧵Gikolaaga Yesu
U “shitumbi sha welelo bose” shikushikiliija muli Yesu, u myalwa wa ng'wa Daudi — hu nguno yene akutanagwa “Ng'wana wa ng'wa Daudi” (Luka 1:32-33; Matayo 1:1).
💛Butogwa butadūmile
Nūūlū u Daudi uyo wagwa atampaga; ku nguno yakwe akalagana ntemi wa welelo bose.
“U Daudi wali nkini atina mabipo — hu nguno yene akatanagwa ‘munhu giti moyo gwa ng'wa Mulungu.’”
U Daudi akagoya na akabulaga gete. “Munhu giti moyo gwa ng'wa Mulungu” guti giki atina mabipo, aliyo guli giki atashisa u shibi shakwe — wagaluka kushiisha na akujaga kushoka kuli Mulungu (Zabuli 51). U butogwa bo ng'wa Mulungu butampaga nūūlū uyo akugwa no.
▸ Soma hangi
U ikanza itaale lya Isilaeli, hasi ya batemi batatu.
- Sauli · u ntemi wa kwandya uyo banhu balomba; wandijo bwiza, aliyo walemejiwa kulwa kulema.
- Daudi · “munhu giti moyo gwa ng'wa Mulungu.” Akanhema u Goliati, ubeeja Yelusalemu kubiza ng'waniki. Wagiita shibi shitaale (Bati-sheba), aliyo wagaluka ku moyo gose (Zabuli 51).
- Ilagane lya ng'wa Daudi (2 Sang'weli 7) · u Mulungu akulagana kushinga u butemi bo ng'wa Daudi welelo bose — u nzizo ntaale gwa kwisagilwa kwa Masiya.
- Solomoni · ha igulya lya busala na buguni akazenga hekalu lya Yelusalemu, aliyo ku bukalikijo akagwila ku kukumilija shihango.
Butemi bwabanyiwa
🧵Gikolaaga Yesu
Mu ikanza lyenili a bahangi bakuhanga u Masiya uyo akwiza ku hape no (Isaya 9:6; Isaya 53).
💛Butogwa butadūmile
Ku banhu bakuninha akubatumila bahangi, akubalomba, “Galukagi, namlomba.”
“U nhangi guli nlaguzi akuhanga ya butongi — u Mulungu wa Ilagane lya Kale akutaagwa dūhū.”
U moyo gwa nhangi guti “kuhanga ya butongi,” aliyo guli wuzu bo butogwa bo ng'wa Mulungu: “galukagi, namlomba.” Nūūlū u kuhugula kwa nsango guti kunyaaga, aliyo guli kubagalula babize bapanga: “Kūtaniyejaga ū kūcha kwa banhū babūbi, alīyo īlī hambū hambū bagalūke balekane nī nzīla jabo bapīle” (Ezekia 33:11).
▸ Soma hangi
Mu shiku ja ng'wana wa ng'wa Solomoni u butemi bwabanyiwa: butemi bo kunfunha bo Isilaeli (shikolo 10, ng'waniki Samalia) na butemi bo kushiku bo Yuda (shikolo 2, ng'waniki Yelusalemu).
- Isilaeli (kunfunha) · batemi bose bakutumamila shihango; bukagwa kuli Ashuli mu B.C. 722.
- Yuda (kushiku) · u ng'haya ya Daudi yikuja, na batemi bawiza badoo giti Hezekia na Yosia, aliyo na pyi bunyiha.
- Bahangi · Eliya, Amosi, Isaya, Yelemia bakulila “galukagi!” Aha hu kuhanga kwa Masiya kukushiliija no (u “ntūmami wa makoye” wa Isaya 53).
Buchaaji
🧵Gikolaaga Yesu
Mu kunyiha kushiliija, u Yelemia akulagana “ilagane lipya” (Yelemia 31:31) — u ilagane lyenilo Yesu akalishinga ha shalya sha bukalikijo.
💛Butogwa butadūmile
Nūūlū kushisha si ya giiti ya buchaaji akuluuluka hamo na bo, na akulagana kushokeela.
“U buchaaji bukulanga giki u Mulungu akashisha Isilaeli gete.”
U buchaaji guti kushisha, aliyo guli kuhugula na kweja kwa Baba kuli ng'wana ntogwa (Bahebulania 12:6). U Mulungu atajile; wali hamo na Danyeli ha gati ya buchaaji na akalagana: “Maganiko ga kūng'wītīla misoga, gatī ga kūmuminya yaya; maganiko ga kūmutūūla mu kwisagīlwa kwawiza kūlwa mihayo ya kū būtongi” (Yelemia 29:11).
▸ Soma hangi
U kuhugula kwabiza ng'hana. U hekalu lyalimba na a banhu bakutwalwa Babuloni — bakubela si, ntemi, na hekalu: u nyiho ntaale kushiliija.
- Kugwa kabili · Isilaeli (Ashuli, B.C. 722) na Yuda (Babuloni, B.C. 586).
- Danyeli · shikolelo sha kuzunya nūūlū mu lukago lwa banhu ba shihango (mu lina lya nsimba); akabona shibonelo sha “butemi bo welelo bose” buno bwiza.
- Lifumvwe lya kwisagilwa · u shibonelo sha makanwa makau gakushoka bupanga (Ezekia 37) na u “ilagane lipya” lya ng'wa Yelemia jikulanga butongi mu giiti.
Kushoka kufuma buchaaji
🧵Gikolaaga Yesu
U Malaki, shitabo sha bukalikijo sha Ilagane lya Kale, akumala na kuhanga ntumiwa wa kubeeja nzila ya Masiya: “nakwitūma inhungwa yane” (Malaki 3:1).
💛Butogwa butadūmile
Nūūlū ku banhu bakugwa buli ikanza atashisha u ilagane lyakwe, aliyo akabinusha hangi.
▸ Soma hangi
U kushoka kukandya ku luhugu lwa ntemi wa Pelusia Kolesi (B.C. 538). Mu maduluko gatatu bakushoka na kuzenga hangi ichi shabipa.
- Zelubabeli · akuzenga hangi hekalu (lyamala mu B.C. 516).
- Ezila · akutulanga u Mhayo hangi na kushokeela u bukini.
- Nehemia · akuzenga hangi shibumbililo sha Yelusalemu mu shiku 52.
- Esita · akubapija a Bayudaya mu Pelusia kufuma kubulagwa — “kulwa ikanza giti lyenili.”
- Kwisagilwa kukujaga · u hekalu lyimiile, aliyo atiho ntemi giti Daudi. A banhu bakwisagilwa Masiya.
Myaka ya bunoneeji
🧵Gikolaaga Yesu
U “kubeeja nzila” kwenuku kose guli nimo gwa ng'wa Mulungu giki u Yesu ize gete “aho lyang'wa ī likanza.”
💛Butogwa butadūmile
Nūūlū mu myaka 400 ya bunoneeji, ku buhiso, akabeeja nzila ya bupiji.
“Ulu mu myaka 400 mwatina mhayo, u Mulungu wajile au wahumula.”
U bunoneeji guti kubela. Atayombile dūhū; mu ikanza lyenilo lyose akatongela butemi, ndimi, na nzila kubeeja nzila ya bupiji. Mu ikanza lya bunoneeji no, u Mulungu akatumama kushiisha, ku butogwa (Bagalatia 4:4).
▸ Soma hangi
Kufuma kuli Malaki kushisha Ilagane Lipya, myaka 400 vile yabita itina mhayo nzwa (bahangi). Aliyo hanyuma ya ng'hulu u Mulungu akabeeja nzila ya kudaila Ng'hulu Jawiza.
- Butemi bukugaluka · Pelusia → Bugiliki (Alekizanda, B.C. 333) → Batolemi na Baseleuki → buyombo bo Bamakabayo (B.C. 167) → Loma (B.C. 63).
- Lulimi lwa Kigiliki · u kunhema kwa ng'wa Alekizanda kukubiza Kigiliki lulimi lwa bingi; u Ilagane lya Kale lukatindululwa Kigiliki (Septuagint), kukubeeja nzila giki Ng'hulu Jawiza jidaile bwangu.
- Nzila na mhola ya Loma · nzila jawiza na “Pax Romana” jikabiza nzila ja butumiwa.
- Masinagogi na mabuko · u butulanga bo mu sinagogi bukimiila; a Bafalisayo na Basadukayo bafuma; na kwisagilwa Masiya kukushiliija.
Yesu akiza
🧵Gikolaaga Yesu
U myalwa wa nkima (mhayo 2), mbango ya ng'wa Abulahamu (3), ng'holo ya Pasaka (4), ntemi wa welelo bose wa Daudi (6), ilagane lipya (8) — pyi yikushikiliija muli munhu ūmò, Yesu: nhangi wise wa ng'hana, ngabiji wise wa ng'hana, na ntemi wise wa ng'hana.
💛Butogwa butadūmile
Aho twataali banhu ba shibi, akatuma Ng'wana wakwe na kufunya bupanga bwakwe.
“U Yesu wali ntulangi nzogu ūmò dūhū — u nsalaba gwabiza buhemwa bo busungu.”
U Yesu akahaya giki ali Mulungu ng'wenekili (Yohana 8:58), na u nsalaba guti mhayo gwa kukwila au buhemwa, aliyo guli butogwa bulaganijiwe. Atatwalwa ku nguzu; akafunya bupanga bwakwe ku kutogwa kwakwe (Yohana 10:18). “Atīho nūūlū ūmò ūyo alī na būtogwa būtaale kūtinda wenūbū, gīkī munhū kweega būpanga bokwe kūlwa banwani biye” (Yohana 15:13).
▸ Soma hangi
U bunoneeji bwadumuka; uyo walaganijiwa akiza. Ng'hulu Jawiza jine jikukaaniija u bupanga, kucha, na kuzuuka kwa ng'wa Yesu kufuma nzila jine.
- Kubyalwa kubiza munhu · u Mulungu akabiza munhu (Imanueli, “Mulungu hamo nise”), ha kihamo kidoo kya Betelehemu.
- Butumami · akutulanga butemi bo ng'wa Mulungu, akudamya balwáji, akukoma ba shibi. “Uyo wanibona nene wamala kumbona Baba.”
- Nsalaba · akuliipa ku nyali yise u nsango gwa shibi na kucha iyo yaletwa na kugwa (mhayo 2). Ng'holo ya Pasaka ya ng'hana.
- Kuzuuka · kuzuuka ha lushiku lwa katatu, akudumula u nguzu ja shibi, kucha, na Shetani — nūūlū ha nsalaba “Mabūsugi na mabūtaale ūgazuuja magaka… akūboolechaga ū būtindi bokwe kū bose” (Bakolose 2:15).
Hu nguno yene u Yesu ali nhangi wise wa ng'hana (akutoleka nzila ya kuli Mulungu), ngabiji wise wa ng'hana (akumala shibi ku mili gwakwe ng'wenekili), na ntemi wise wa ng'hana (akunhema shibi, kucha, na Shetani na kutema welelo bose).
Kanisa likandya
🧵Gikolaaga Yesu
U ng'hulu yeniyi yikujaga nūūlū lelo. Bibilia ikumala na kulagana giki u Yesu akwiza hangi na kwita pyi yose ipya (Kukundūlīlwa 21).
💛Butogwa butadūmile
U butogwa ubo twapandika, haha akubutuma buduluke mu si yose.
“Kanisa guli buko bo banhu bigeleelilwe, au guli numba dūhū.”
Kanisa guti buko bo “banhu bela bigeleelilwe” aliyo guli bo ba shibi balekejiwe. Nūūlū u ntung'wa Paulo akiyita “wa kwandya” wa ba shibi (1 Timoteo 1:15). U kanisa lya kale nalyo lyagoya na lyagwa (Shītwa sha Batūng'wa 6:1; 1 Bakolinto 1:11). Kanisa guti hantu ha kwiponeeja, aliyo guli banhu bakushokeja butogwa ubo bapandika (Yohana 13:34-35).
▸ Soma hangi
Hasi ya ng'wa Yesu kuja igulya, u Moyo ulaganijiwa ukwiza ha Pentekoste na kanisa libyalwa. U Ng'hulu Jawiza jikudaila bwangu no.
- Pentekoste · u Moyo akubeeja bafundwa ba woba kubiza bakaaniji ba bukini.
- Petelo · akulomeela Ng'hulu Jawiza kuli Bayudaya ba mu Yelusalemu.
- Paulo · kufuma ntumami wa makoye kubiza ntung'wa; akuzenga makanisa mu si ya bingi na kwandika malete.
- Kushisha ngelelo ya si · Yelusalemu → Buyudaya → Samalia → Loma. U ilagane lya ng'wa Abulahamu lya “mahanga gose” likushikiliija.
- Na bise · u ng'hulu jitamala; jikujaga kushisha kushoka kwa ng'wa Yesu na igulu lipya na si ipya.
Kushokeela (pyi yose ipya)
🧵Gikolaaga Yesu
U Edeni wa kuseema kwa kwandya ku bukalikijo wikushokeela giti “Yelusalemu Mpya.” U Mulungu akikala na banhu bakwe welelo bose — kushikiliija kwa Imanueli (Kukundūlīlwa 21:3; Matayo 1:23).
💛Butogwa butadūmile
Ku bukalikijo akushipyagula buli lisoji na kwita pyi yose ipya ku butogwa.
▸ Soma hangi
Bibilia itamalile mu ikanza lya kanisa. U shitabo sha bukalikijo, Kukundūlīlwa, shikutoleka Yesu uyo akwiza hangi kumala pyi yose.
- Kushoka kwa kabili · u ntemi ulaganijiwa akushoka ku ikujo.
- Buhemi bo bukalikijo · Shetani na kucha bikuhemwa welelo bose, na u Kilisito akutema giti Ntemi wa batemi (1 Bakolinto 15:25-26; Kukundūlīlwa 20:10).
- Nsango na kuzuuka · buli bubipi bukubeejiwa, na bakau bakuzuuka.
- Igulu lipya na si ipya · shibi, kucha, shisoji, na kuluha jikubita welelo bose (Kukundūlīlwa 21:4).
- Edeni washokeligwa · mu “Yelusalemu Mpya” iyo yawiza kutinda u wandijo, u Mulungu akikala na banhu bakwe welelo bose — u nyangwa iyo Bibilia yose yikujilaga.
Hu nguno yene haha hu ikanza lya “yamala, aliyo itanali kumala”: muli Yesu u bupiji bwamala kushikiliija, aliyo u kumala kwasho kukali kwisagilwa.