Okuhanga
🧵Nikyoreka Yesu
Ensi ekahangwa ahabwa “Kigambo.” Engiri ya Yohaana neegamba ku Kigambo ogu ari Yesu wenka (Yohaana 1:1-3).
💛Rukundo etarekyera
Ekitebyo tikitandika n'okucwa orubanja kureka n'ensi ehangirwe ahabwa rukundo erikutemba.
“Enki Ruhanga yaahangiire omuntu orikubaasa kusiisha? Ka tikyabaire kirungi kutamuhanga?”
Ruhanga akahanga ensi n'omuntu atari ahabw'okutaaba kwona, kureka ahabwa rukundo erikutemba. Okuhanga omuntu nk'owaabaasa kukwatangana na Ruhanga kwenyini n'rukundo. Kandi nobu okutaaha kw'ekibi tikwabaire heeru y'enaama ya Ruhanga ey'okujunwa (Abeefeso 1:4-5). Ekicweka ky'okubanza ekya Baibuli tikiri kucwa orubanja kureka n'rukundo.
▸ Shoma ebindi
Baibuli tetandika n'empaka z'obwengye, kureka n'okugamba: “Omu kutandika, Ruhanga…” Ensi tiyaabaireho ahabw'okutyana kureka n'omurimo gwa Ruhanga ow'omuntu.
- Ekishushani kya Ruhanga · omu byahangirwe byona, omuntu wenka niwe yaahangirwe kushushana Ruhanga — kumumanya n'okurinda ensi.
- Okuhuumura · okuhuumura kw'eizooba erya mukaaga nikworeka ngu byona bikahika kandi biri n'obusingye (shalomu): “byaba birungi.”
- Edeni · ensi etakasiisikara, omu Ruhanga n'omuntu barikutambura hamwe.
Okugwa
🧵Nikyoreka Yesu
Endagaano y'amakuru marungi ey'okubanza, ehairwe ahanyima y'okugwa: “oruzaaro rw'omukazi” rukuhondahonde omutwe gw'enjoka. Ogwo niwe Yesu (Okutandika 3:15; Abarooma 16:20; Abagalatiya 4:4).
💛Rukundo etarekyera
Obwiire omuntu obu yaasiisha, Ruhanga akaragaana okujunwa ahonaaho.
“Kuza kubingwa kandi n'okuheebwa rufu ahabw'okurya ekijuma kimwe? Ka Ruhanga tarikutiinisa munonga?”
Okubingwa omuri Edeni kukaba kuri kucwa orubanja kandi n'embabazi. Ku omuntu, ataanisiibwe na Ruhanga kandi ari omu mbeera esiisikaire, akuba aryariire omu muti gw'amagara naatuura ebiro byona, akaba naaba omu busaasi ebiro byona (Okutandika 3:22). Okwikiriza rufu kukaba kuri kukingura omuhanda gw'okugaruka; kandi ahonaaho Ruhanga akaragaana Omujuni (Okutandika 3:15). Omu kucwa orubanja hakaba haine rukundo.
▸ Shoma ebindi
Ahabw'okugaiha okw'okwenda “kuba nka Ruhanga,” ekibi kikataaha omu nsi. Ekyavaamu tikiri kucwa kiragiro kyonka, kureka n'okucwekamu kw'okukwatangana.
- Okukwatangana okwacwekamu · na Ruhanga (okwesherekya), n'abandi (okushinja), n'obutonde (amahwa n'omurimo).
- Rufu · okuhanangirizibwa “oryafa buzima” kukahikiirira.
- Okutandika 3:15 · kwonka omu kucwa orubanja, endagaano y'okujunwa neeija ebanza. Abeegi nibagyeta “protoevangelium” (amakuru marungi g'okubanza).
Ba Sokuruza
🧵Nikyoreka Yesu
Endagaano ngu “enganda zoona nizireeberwa omugisha” neehikiirira omuri Yesu, oruzaaro rwa Iburahimu (Abagalatiya 3:16).
💛Rukundo etarekyera
Ruhanga akasherura ebanza owaabaire atashemereire, yaamweta ahabw'eiziina, yaamuhindura omuriro gw'omugisha.
“Iburahimu akatoorwa ahabw'okwikiriza kwe okuhango; ka abantu boona aba Baibuli tibari bazira b'emitwarize?”
Iburahimu nawe akagamba ebishuba kandi yaaganya, na Yakobo akaba ari mubeihi. Ruhanga tayetsire “abasemiire” kureka ahabw'embabazi yaayeta abatahikiriire. Enshonga y'okutoora etari obugumu bwabo kureka rukundo ya Ruhanga eyesigwa (Ebiragiro 7:7-8).
▸ Shoma ebindi
Ruhanga naatandika kucwaho ekibazo ky'abantu boona ahabw'okuyeta omuntu omwe, Iburahimu. Omutima gwakyo n'endagaano — eihanga rihango, ensi, n'“omugisha aha nganda zoona.”
- Okwikiriza · Iburahimu akeikiriza endagaano etarikureebwa, yaabarwa kuba ohikiriire (Okutandika 15:6).
- Isaaka na Yakobo · endagaano neegyenda omu rusyo orurikukuratiraho; Yakobo (Isiraeli) niwe ishe w'emiryango ikumi na ibiri.
- Yusufu · yaaguzibwa ba nyina(e), yaaba mutegyeki omu Misiri — “Ruhanga akakiihamu ebirungi” (Okutandika 50:20).
Okuruga n'Eihamba
🧵Nikyoreka Yesu
Pasika, omu eshagama y'omwana gw'entaama yaajwiine rufu, neeyoreka Yesu, “Pasika yaitu,” owaabambirwe ahabwaitu (1 Abakorinto 5:7).
💛Rukundo etarekyera
Akahurira okucura kw'abantu abaabaire bahuuku, yaaserengyeta we wenka kubajuna.
“Ka eiteeka (ebiragiro) tiriri kicwa nari kiragiro eki oine kuhikiiriza ngu ojunwe?”
Ruhanga akabajuna batakaaheebwa eiteeka. Ebiragiro Ikumi nibitandika n'okugamba kw'okujunwa: “Niinye Mukama Ruhanga owaakwihire omu nsi ya Misiri” (Okuruga 20:2). Eiteeka tiriri “rihikiiriza ngu ojunwe,” kureka n'obuhabuzi bwa rukundo aha oku abaajuniirwe ahabw'embabazi bashemereire kutuura (Ebiragiro 7:7-9). Buriijo embabazi ebanza; okworobera n'okugarukamu.
▸ Shoma ebindi
Okujuna kuhango munonga okw'omu Ndagaano ya Ira. Isiraeli abaabaire bahuuku, baaheebwa obugabe ahabw'amaani ga Ruhanga, baahindurwa abantu be.
- Pasika · enju eriine eshagama y'omwana gw'entaama aha ryango neejunwa rufu; ekitebeekanisa eky'ebitambo byona ebiijire enyima.
- Engyanja Etukuura · okujunwa obu engyanja eyaata omu nzira etaina muheru; “okurabira ahandiijo” nk'akamanyiso k'okutandika okusya.
- Endagaano ya Sinai · ahabw'Ebiragiro Ikumi nibega oku batuura nk'abantu ba Ruhanga.
- Eihema · ahatukuura harikutwaarwa omu Ruhanga atuura omu bantu be: okutanga kwa “Emanueli.”
- Emyaka 40 · ahabw'okugaiha oruzaaro rumwe rukatambura omu ihamba, kwonka Ruhanga akaba nabo na maana n'enkondo y'ekicu n'omuriro.
Okwehambira n'Abaramuzi
🧵Nikyoreka Yesu
Aha ruzaaro rwa Ruuti haruga Daudi, kandi aha ruzaaro rwa Daudi haruga Yesu (Matayo 1). Nobu omu kuhuriganisa, oruzaaro rwa Masiya nirugumizamu.
💛Rukundo etarekyera
Nobu baamuguma nibamugomeka, buri obu baateera enduuru naabatumira omujuni yaabazoora.
“Okusingura Kanaani kwabaire kwitana ekitaine mbabazi; Ruhanga w'Endagaano ya Ira ari w'akabi.”
N'ekintu ekitarikucwa omu kigambo kimwe kandi ekishemereire kufayo. Kwonka Baibuli teigamba nk'eihinda ery'obushuba kureka nk'okucwa orubanja enyima y'emyaka mingi y'obubi obuhango munonga (kuhitsya aha kwitamu abaana), enyima y'okugumiisiriza kwingi (Okutandika 15:16; Ebiragiro 9:4-5; Abaleevi 18:24-25). Ruhanga tarikuhwerera nobu n'omu kucwa orubanja, kandi ou yaagaruka ahariwe naamwakira n'omushemererwa, nobu yaakuba munyamahanga, nka Rahabu na Ruuti (Yoshwa 6:25; Ruuti 4:13-17).
▸ Shoma ebindi
Omuri Yoshwa nibataaha omu nsi y'endagaano, kwonka baikara baahwera-hwera kwijuka Ruhanga. Abaramuzi n'okugaruka kw'enzira emwe.
- Enzira y'ekibi · ekibi → okuhibwa → okuteera enduuru → omuramuzi naajuna → ekibi nigaruka, buriijo nikiongyera.
- Abaramuzi · Gideoni, Samusoni, Debora… abajuni b'okwakatebe, abazira kwonka abaine ebibi bingi.
- Ruuti · ekitebyo ky'okwesigwa omu biro by'omwirima; omukazi w'omunyamahanga naataaha omu ruzaaro rwa Daudi (na Yesu).
Obukama Bwemwe
🧵Nikyoreka Yesu
“Ekitebe ekitahwaho” nikihikiirira omuri Yesu, oruzaaro rwa Daudi; nikyo arikwetwa “Mwene Daudi” (Luka 1:32-33; Matayo 1:1).
💛Rukundo etarekyera
Nobu Daudi owaagwire taramuhenze; ahariwe akaragaana omugabe otahwaho.
“Daudi akaba ari muzira otaine kamogo; nikyo baamweta ‘omuntu owaagyendeziganire n'omutima gwa Ruhanga.’”
Daudi akakora obushambani kandi n'okwita. “Owaagyendeziganire n'omutima gwa Ruhanga” tikiri kukira kutuura ahikiire kimwe, kureka oku ataasherekire ekibi kye, yaayegarukamu n'omutima gwona, kandi yaaguma kugaruka ahari Ruhanga (Zaaburi 51). Rukundo ya Ruhanga teta kweihaho nobu n'ou yaagwire munonga.
▸ Shoma ebindi
Obwiire burungi bwa Isiraeli, omu bagabe bashatu.
- Saulo · omugabe w'okubanza ou abantu baashaba; akatandika gye, kwonka yaagaanwa ahabw'okugaiha.
- Daudi · “omuntu owaagyendeziganire n'omutima gwa Ruhanga.” Naasingura Goliyaati, yaaba Yerusalemu ekitebe ky'obukama. Naakora ekibi kihango (Baseba), kwonka yaayegarukamu n'omutima gwona (Zaaburi 51).
- Endagaano na Daudi (2 Samueli 7) · Ruhanga naaragaana kugumya omuryango gwa Daudi ebiro byona: omuzigo gw'amaani gw'amatsiko ga Masiya.
- Solomooni · omu busingye bw'obwengye n'eitungo naayombeka ekereziya omuri Yerusalemu, kwonka aha muheru yaagwa omu kuramya ebishushani.
Obukama Obwaheebwemu
🧵Nikyoreka Yesu
Omu bwiire obu abarangi nibaranga Masiya orikwija kimwe okukira (Isaaya 9:6; Isaaya 53).
💛Rukundo etarekyera
Aha bantu abaabaire bamuhiindwiire akagumizamu kubatumira abarangi, naabashaba ati: “Mugaruke murugye.”
“Omurangi n'omuragura orikuranga eby'omu maisho; Ruhanga w'Endagaano ya Ira naacumirwa enyime.”
Enshonga y'omurangi etari “kuranga eby'omu maisho,” kureka enduuru y'omutima ya Ruhanga: “mugaruke murugye, mwemberereze.” Nobu okuhanangiriza okw'okucwa orubanja tikuri kw'okushwerekereza kureka kw'okuhindura abantu ngu bagumeho amagara: “Tinshemerererwa kufa kw'omubi” (Ezekieli 33:11).
▸ Shoma ebindi
Omu biro by'omwana wa Solomooni obukama nibuheebwamu: Isiraeli (amwena), emiryango ikumi, ekitebe Samariya; na Yuda (omukama), emiryango ebiri, ekitebe Yerusalemu.
- Amwena · abagabe baayo boona nibaramya ebishushani; bwaagwa ahari Ashuru omu 722 EBC.
- Omukama · oruzaaro rwa Daudi nirugumizamu, hariho abagabe barungi nka Hezekiya na Yosiya, kwonka byona nibigwa ahansi.
- Abarangi · Eliya, Amosi, Isaaya, Yeremiya nibateera enduuru bati “mugaruke!” Aha niho okuranga Masiya kuri kwingi munonga (“omuheereza orikubonabona” owa Isaaya 53).
Okunyagwa
🧵Nikyoreka Yesu
Omu kushaaga kw'amaani, Yeremiya naaragaana “endagaano ensya” (Yeremiya 31:31): endagaano egyo Yesu yaahamya aha kyokurya ky'omuheru.
💛Rukundo etarekyera
Nobu aha nsi y'omwirima munonga ey'okunyagwa akaserengyeta nabo, yaaragaana okugarurwa.
“Okunyagwa nikworeka ku Ruhanga yaarekireraho Isiraeli kimwe.”
Okunyagwa tikwabaire kurekeraho kureka kuhanira n'okuhikya kw'Ishe ahari omwana omukundwa (Abaheburaayo 12:6). Ruhanga taraagiire; akaba ari na Daniyeli omu mutima gw'okunyagwa kandi yaaragaana: “Nimmanya enaama zi naabacumiire, ez'oburungi, zitari ez'obubi… kutunga omu biro byanyu ebiriija” (Yeremiya 29:11).
▸ Shoma ebindi
Okuhanangiriza nikuhikiirira. Ekereziya nikishana, abantu baatwarwa Babulooni: bakafeerwa ensi, omugabe n'ekereziya, akabi munonga.
- Okugwa kubiri · Isiraeli (Ashuru, 722 EBC) na Yuda (Babulooni, 586 EBC).
- Daniyeli · ekitebyo ky'okwikiriza nobu kiri omu rugo rw'abapagani (omu kina ky'entare); naareeba okworeka kw'“obukama obutahwaho” oburikwija.
- Akamuriro k'amatsiko · okworeka kw'amagufa amakaramukire agarikugaruka kuhuumura (Ezekieli 37) n'“endagaano ensya” ya Yeremiya nibyoreka obuhwere omu mwirima.
Okugaruka kuruga omu Buhuuku
🧵Nikyoreka Yesu
Malaki, ekitabo ky'omuheru ekya Ndagaano ya Ira, nikiraanga entumwa erikutebeekanisiza Masiya omuhanda: “Reeba, nintuma entumwa yangye” (Malaki 3:1).
💛Rukundo etarekyera
Nobu aha bantu abaagwire emirundi mingi, taraihirweho endagaano ye, kureka yaabazoora.
▸ Shoma ebindi
Okugaruka kukatandika n'eiteeka rya Koresi owa Perusiya (538 EBC). Omu mibatsyo eshatu nibagaruka baayombeka ebyaagwire.
- Zerubabeli · naayombeka ekereziya (kyaahikya omu 516 EBC).
- Ezera · naayegyesa Ekigambo, yaagarura okwikiriza.
- Nehemiya · naayombeka ebicwezo bya Yerusalemu omu nnaku 52.
- Esiteeri · naajuna Abayudaaya b'omu Perusiya okwitwa kimwe: “ahabw'obwiire obu obundi.”
- Eiriho ririkugumizamu · ekereziya kiriho, kwonka tihariho omugabe nka Daudi. Abantu nibategyereza Masiya.
Emyaka y'Akasiriikiriro
🧵Nikyoreka Yesu
“Okuteekanisa omuhanda” oku kwona kukaba kuri murimo gwa Ruhanga ngu Yesu aije kimwe “obunaku ku bwahikiire.”
💛Rukundo etarekyera
Nobu omu myaka 400 ey'akasiriikiriro, omu kwesherekya, akaba nateekanisa omuhanda gw'okujunwa.
“Ku haabaire hataine kigambo emyaka 400, ka tikiri ngu Ruhanga akaba yaagiire nari naahuumura?”
Akasiriikiriro tikari kubuura. Akaba yaareka kugamba kwonka; obwo bwona akaba nahindura obukama, endimi n'emihanda kuteekanisa omuhanda gw'okujunwa. Omu kasiriikiriro k'amaani munonga, Ruhanga akaba nakora munonga, omuri rukundo (Abagalatiya 4:4).
▸ Shoma ebindi
Kuruga aha Malaki kuhitsya aha Ndagaano Ensya, hakaha emyaka nka 400 etaine kyahandiikirwe kisya. Kwonka enyima y'ebyabaireho, Ruhanga akaba nateekanisa omuhanda gw'okutimba kw'amakuru marungi.
- Obukama nibuhinduka · Perusiya → Buyunaani (Alegizanda, 333 EBC) → Misiri na Siriya → obwesigwe bw'Abamakabeeho (167 EBC) → Rooma (63 EBC).
- Oruyunaani · okusingura kwa Alegizanda kukahindura Oruyunaani orurimi orw'omu mahanga goona; Endagaano ya Ira ekahindurwa omu Ruyunaani (Septuagiinti), kwaakingurira amakuru marungi okutimba kimwe.
- Emihanda n'obusingye bwa Rooma · emihanda eyombekirwe gye n'“obusingye bwa Rooma” bikaba enzira z'okurangirira.
- Esinagoogi n'emikago · okwegyesa omu sinagoogi nikuguma; Abafarisaayo n'Abasadukaayo nibazuukira, kandi okutegyereza Masiya nikuhika.
Yesu Naaija
🧵Nikyoreka Yesu
Oruzaaro rw'omukazi (kicweka 2), omugisha gwa Iburahimu (3), omwana gw'entaama gwa Pasika (4), omugabe otahwaho owa Daudi (6) n'endagaano ensya (8) byona nibihikiirira omuri Yesu omwe: omurangi waitu ow'amazima, omunyamurwa n'omugabe.
💛Rukundo etarekyera
Obu twabaire tukiri abasiisi, akatuma Omwana we yaahayo amagara ge.
“Yesu n'omwe aha bantu barungi b'okwegyesa emitwarize; omusharaba gukaba kuri kuhebwa okw'akabi.”
Yesu akagamba ku ari Ruhanga (Yohaana 8:58), kandi omusharaba tigwabaire mpanga nari kuhebwa kureka rukundo eyaateekaniisiibwe. Taraatwaarwa n'amaani, kureka akahayo amagara ge ahabw'okwenda kwe (Yohaana 10:18). “Tihariho ogira rukundo erikukira ey'omuntu kuhayo amagara ge ahabwa banywani be” (Yohaana 15:13).
▸ Shoma ebindi
Akasiriikiriro obu kacwekamu, owaaragaaniisibwe naaija. Engiri ina nizihamya amagara, okufa n'okuzooka kwa Yesu kuruga omu mienda eshguri.
- Okuba omuntu · Ruhanga yaaba omuntu (Emanueli, “Ruhanga ari naitwe”), omu kweshashura kwa Beteleemu.
- Omurimo · naayegyesa obukama bwa Ruhanga, naakiza abarwaire, yaayeta abasiisi. “Owaareebire nyowe, areebire Ishe.”
- Omusharaba · naashashura omu mwanya gwaitu omuhendo gw'ekibi na rufu ebyaijire ahabw'okugwa (kicweka 2). Omwana gw'entaama gwa Pasika ogw'amazima.
- Okuzooka · naazooka aha izooba rya kashatu yaahenda amaani g'ekibi, rufu na Sitaani; nibwo aha musharaba “yaayakiire abategyeki n'ab'obushoboorozi ebikwato… naabeesingurira we wenka” (Abakolosai 2:15).
N'ahabw'ekyo Yesu n'omurangi waitu ow'amazima (naatworeka omuhanda gwa Ruhanga), omunyamurwa waitu ow'amazima (naajwiisa ekibi n'omubiri gwe), na omugabe waitu ow'amazima (naasingura ekibi, rufu na Sitaani, naategyeka ebiro byona).
Kanisa Nitandika
🧵Nikyoreka Yesu
Ekitebyo eki nikigumizamu n'eri izooba. Baibuli neecwa n'endagaano ngu Yesu aryagaruka aije kandi ahindure ebintu byona bisya (Okushuuruurirwa 21).
💛Rukundo etarekyera
Rukundo egi twaakiriize, hati naagitumira etembe omu nsi yoona.
“Kanisa n'ekiteeko ky'eddiini eky'abantu abahikiriire, nari n'eyombekirwe yonka.”
Kanisa tikiri kiteeko ky'“abatukuura abahikiire” kureka n'eky'abasiisi abaganiirwe. Nobu entumwa Paulo akeyeta “omu basiisi niinye rurangaanwa” (1 Timoteeho 1:15). Kanisa ya ira nayo ekempaka kandi yaagwa (Ebyakozirwe Entumwa 6:1; 1 Abakorinto 1:11). Tikiri hantu h'okwehimba kureka n'abantu abarikutwarira abandi rukundo eyi baakiriize (Yohaana 13:34-35).
▸ Shoma ebindi
Yesu obu yaayambuka omu iguru, Mutima owaaragaaniisibwe naaija omuri Pentekoseti, kanisa yaazaarwa. Amakuru marungi nigatimba munonga.
- Pentekoseti · ahabwa Mutima, abeegi abaabaire batiine baahinduka abakareebi b'amaani.
- Petero · naarangirira amakuru marungi Abayudaaya omuri Yerusalemu.
- Paulo · kuruga aha muhiganisi yaaba ntumwa; naatandika kanisa omu nsi y'abanyamahanga, yaahandiika ebbaruha.
- Kuhitsya ahu ensi egarukira · Yerusalemu → Buyudaaya → Samariya → Rooma. Endagaano ya “enganda zoona” eyaahairwe Iburahimu neehikiirira.
- Naitwe · ekitebyo tikihwaho; nikigumira omu maisho ahari okugaruka kwa Yesu n'eiguru n'ensi ensya.
Okugarurwa (byona bisya)
🧵Nikyoreka Yesu
Edeni y'okuhanga okw'okubanza nibwo egarurwa aha muheru nka “Yerusalemu Ensya.” Ruhanga naatuura n'abantu be ebiro byona: okuhika kwa Emanueli (Okushuuruurirwa 21:3; Matayo 1:23).
💛Rukundo etarekyera
Aha muheru aryaragaza amarira goona, ahindure ebintu byona bisya omuri rukundo.
▸ Shoma ebindi
Baibuli tecwa omu bwiire bwa kanisa. Ekitabo kyayo ky'omuheru, Okushuuruurirwa, nikyoreka Yesu naagaruka ahindure byona.
- Okugaruka kwe · omugabe owaaragaaniisibwe naagaruka n'ekitiinwa.
- Okusingura okw'omuheru · Sitaani na rufu nibahezibwa ebiro byona, kandi Kristo naategyeka nk'Omugabe w'abagabe (1 Abakorinto 15:25-26; Okushuuruurirwa 20:10).
- Okucwa orubanja n'okuzooka · obubi bwona nibugororwa, abafiire nibazooka.
- Eiguru n'ensi ensya · ekibi, rufu, amarira n'obusaasi nibihwaho ebiro byona (Okushuuruurirwa 21:4).
- Edeni egarukire · omu “Yerusalemu Ensya” erikukira ey'okutandika, Ruhanga naatuura n'abantu be ebiro byona: ahantu Baibuli yoona erikuziza.
N'ahabw'ekyo hati n'obwiire bw'“kwamare, kwonka kutakahika”: omuri Yesu okujunwa kwamare kuhikye, kwonka okuhika kwakwo kukiri okutegyerezibwa.