O Dibhangelu
🧵I londekesa Jezú
O ngongo iabhangelua mu “Diambu.” O Njimbu ia Nzuá i zuela kuma o Diambu enhídi Jezú muene (Nzuá 1:1-3).
💛Henda i ki kondoka
O musoso ki u matekena ni kifundisu kana, maji ni ngongo iabhangelua mu henda iazala.
“Mukonda diahi Nzambi uabhanga muthu ua tena kubhanga phulu? Ki kuabhuile kiambote kuhiana ku mu bhanga?”
Nzambi uabhanga o ngongo ni o muthu ki mukonda dia kima ki uabhongolola kana, maji mukonda dia henda iazala. O kubhanga o muthu kala muthu ua tena kukala ni ukamba ni Nzambi kiene, mu kidi, henda. Ni né o kubhokela kua phulu ki kuaxile ku kanga dia o phulu ia kubhuluka kua Nzambi (Efezo 1:4-5). O sene ia dianga ia Bibidia ki kifundisu kana, maji henda.
▸ Tanga dingi
O Bibidia ki i matekena ni kibhudisu kia ndunge, maji ni kuzuela: “Mu dimatekenu Nzambi…” O ngongo ki kima kia kifuá kana, maji o kikalakalu kia Nzambi ua muenhu.
- O kifua kia Nzambi · mu ima ioso, o muthu ngó uabhangelua kufuana ni Nzambi — phala ku mu kuijiia ni ku langa o ngongo.
- Kunhoha · o kunhoha kua kizuua kia sambuari kilondekesa o ioso iazubha anga iala ni paze (shalom): “iaxile iambote.”
- Edene · o ngongo kuhia ka di bhange, kiene Nzambi ni o muthu enda kumoxi.
O Kubhua
🧵I londekesa Jezú
O kikanenu kia dianga kia Njimbu Iambote, kiabhanua kioso ki kubhua kuabhita: o “mbutu ia muhatu” i kà bula o mutue ua nhoka — enhídi Jezú (Dimatekenu 3:15; Loma 16:20; Ngalásia 4:4).
💛Henda i ki kondoka
Kioso o muthu uabhanga phulu, Nzambi ua kanena bhu kididi o kubhuluka.
“Mukonda dia kudia mbutu imoxi ngó kukatulua ni kutambula kufua? Nzambi ki uala ni nzanga kiavulu?”
O kukatulua ku Edene kiaxile kifundisu ni, mu kithangana kimoxi, kiadi. Se, uabatuka ni Nzambi anga ni kididi kiabhua kiki, o muthu uadia ku muxi ua muenhu anga uakala ni muenhu muku, uakala ua kuatua mu hadi muku (Dimatekenu 3:22). O kuehela kufua kiaxile o kujikula o njila ia kuvutuka; ni bhu kididi muene Nzambi ua kanena Mubhuludi (Dimatekenu 3:15). Mu kifundisu muaxile kiá henda.
▸ Tanga dingi
Mu kuxina kua “kukala kala Nzambi,” o ituxi iezela mu ngongo. O kima kiezala ki o kuzuekela kitumu ngó kana, maji o kubatuka kua ukamba.
- Ukamba uabatuka · ni Nzambi (kudibheka), ni akuabu (kudibhanena phulu), ni o ngongo (jisende ni kukata).
- Kufua · o kibhindamu “ua-nda fua” kiabhita kala kidi.
- Dimatekenu 3:15 · maji bhu kaẋi ka kufundisa, o kikanenu kia kubhuluka kiabhita dianga. O alongi a ki tanga o “protoevangelium” (Njimbu Iambote ia dianga).
O Jitata ja Kale
🧵I londekesa Jezú
O kikanenu kuma “o miiji ioso i kà zediuila” kiatenena mu Jezú, o mbutu ia Abalahámi (Ngalásia 3:16).
💛Henda i ki kondoka
Nzambi uasota dianga uoso ki uatokalele, u mu ixana mu dijina diê, anga u mu bhanga u dibesá.
“Abalahámi uasolua mukonda dia kuxikana kuê kua dikota; o athu oso a Bibidia ki abhange a uaiuka?”
Abalahámi ua kutela ue makutu anga ua bhana phange, ni Jakobe uaxile mukua kunena. Nzambi ki ua ixana o “a tokala” kana, maji mu kiadi ua ixana o ki tokala. O ki bhana o kusola ki o uhetu uâ kana, maji o henda ia kidielela ia Nzambi (Matendelelu 7:7-8).
▸ Tanga dingi
Nzambi u matekena ku tenesa o phulu ia athu oso mu kuixana muthu umoxi, Abalahámi. O muxima uê o kikutu (o kikanenu) — o muiji ua dikota, o ixi, ni “o dibesá kua miiji ioso.”
- Kuxikana · Abalahámi uaxikana o kikanenu ki ki monekena, anga kiatangelua kuê kala kuiuka (Dimatekenu 15:6).
- Izaki ni Jakobe · o kikanenu kibhita ku muiji ua kuiza; Jakobe (Izalaiele) tata ja jindandu akumi-aiadi.
- Zuze · uasumbisua kua phange-jê maji uabhua mfumu — “Nzambi-phe ua ki lungulula ki kia di bhange mbote” (Dimatekenu 50:20).
O Kutunda ni o Mukunkenu
🧵I londekesa Jezú
O Phaxika — kiene o manhinga ma mona a panda mabungula o kufua — i londekesa Jezú, “o mona a panda ietu ua Phaxika,” uapandekua mukonda dietu (I Kolindo 5:7).
💛Henda i ki kondoka
Uaivua o kudikola kua mundu ua ubhika anga uabhulukila muene ku mu bhulula.
“O Kitumu (o Itumu) ki o kitalu mba o ondo i utokala kuita phala kubhuluka?”
Nzambi ua a bhulula kuhia kua ku a bhana o Kitumu. Né o Itumu Ikumi i matekena ni kuzuela kua kubhuluka: “Eme Jihova, Nzambi ié, nga ku katula mʼoxi ia Ijitu” (Makatukilu 20:2). O Kitumu ki “kibhange phala kubhuluka” kana, maji o ndunge ia henda ia kiebhi o mundu uabhuluka kiá mu kiadi u tokala kukala (Matendelelu 7:7-9). Henda dianga muku; o kuxina o kuvutula.
▸ Tanga dingi
O kibhuluku kia dikota kiavulu kia Kikutu kia Kale. Izalaiele, iaxile ubhika, ua tambula o ululekelu mu nguzu ia Nzambi anga ubhanga mundu uê.
- O Phaxika · o dibhata diala ni manhinga ma mona a panda ku dibhitu, o kufua kuabhita-mu; kifika kia ikutuilu ioso ia kurima.
- O Kalunga Kakusuka · o kubhuluka kioso o kalunga kabuluka mu njila iazila; o “kubhitila” kibhua kifika kia dimatekenu dia ubhe.
- O kikutu kia Sinai · mu Itumu Ikumi a longa o kukala mundu ua Nzambi.
- O tembulu · o kididi kiazila kia kuambata kiene Nzambi u tunga bhu kaẋi ka mundu — kifika kia “Emanuele.”
- Mivu 40 · o kuxina ku bhana kuvunga muiji umoxi mu mukunkenu, maji Nzambi u kala kumoxi ni o maná ni o jingunga ja dikangu ni dia túbhia.
O Kufunga ni Afundixi
🧵I londekesa Jezú
Mu uana ua Lute u tunda Davidi, ni mu uana ua Davidi u tunda Jezú (Matesu 1). Katé mu kifukutilu, o uana ua Masiia u bhita.
💛Henda i ki kondoka
Né muene a mu bhuilenu ki ni ki, kioso-kioso ki a dikola u tumikisa mubhuludi anga u a balumuna dingi.
“O kufunga kua Kanaane kiaxile kujibha sé henda; o Nzambi ua Kikutu kia Kale, mu kidi, ua tema.”
O kiki kima kia neta ki kitenese ku tenena mu diambu dimoxi anga kiabhinga o kusukama. Maji o Bibidia ki i londekesa kiki kala unzanga ua kifuá kana, maji kala kifundisu ku rima dia mivu iavulu ia kusukama ku pholo ia uaiibha ua kuhiana (kala o kujibha tuana) (Dimatekenu 15:16; Matendelelu 9:4-5; Ijila 18:24-25). Nzambi ki u lukasula mu kufundisa, anga uoso u vutuka kua muene, u mu tambula ni paze, né mukua jixi, kala Laabe ni Lute (Josuué 6:25; Lute 4:13-17).
▸ Tanga dingi
Bhoxi dia Josuué a bhokela ku ixi iakanenua, maji a di xikamesa, lelu a jimbidila Nzambi. Afundixi o ngiluluka ia kima kimoxi.
- O ngiluluka ia phulu · phulu → hadi → kudikola → mufundixi u bhulula → phulu dingi. I kala iaiibha kuhiana.
- O afundixi · Jideone, Sanasone, Debola — abhuludi a thembu, a uhetu maji ni ituxi iavulu.
- Lute · musoso ua kidielela mu thembu ia dixima; muhatu ua jixi u bhokela mu uana ua Davidi (ni Jezú).
O Utuminu Uakutakana
🧵I londekesa Jezú
O “kiandu kia muku” kiatenena mu Jezú, o mona a Davidi — kiene kia bhana u mu ixana “Mona a Davidi” (Luka 1:32-33; Matesu 1:1).
💛Henda i ki kondoka
Né o Davidi uabhuile ki ua xina; mu muene u kanena sobha ua muku.
“Davidi uaxile mubhuludi sé ituxi; kiene kia mu ixanenu ‘muthu ua muxima ua Nzambi.’”
Davidi uabhanga undumbu ni katé o kujibha. “Muthu ua muxima ua Nzambi” ki kilombolola ua uaiuka kana, maji uoso ki uasueka o phulu iê — uadiela ni muxima uoso anga uavutuka jinga kua Nzambi (Jisálamu 51). O henda ia Nzambi ki i xina né uoso u bhua kiavulu.
▸ Tanga dingi
O thembu iambote ia Izalaiele, mu masobha matatu.
- Saúle · o sobha ua dianga o mundu uabhinga; dimatekenu diambote, maji uaxinua mukonda dia kuxina.
- Davidi · “muthu ua muxima ua Nzambi.” U xina Goliata anga u bhanga Jeluzaleme kasanji. U bhanga phulu ia dikota (Bateseba) maji u diela ni muxima uoso (Jisálamu 51).
- O kikutu kia Davidi (II Samuuele 7) · Nzambi u kanena ku kolesa o uana uê muku — o muxi ua kibhitu kia Masiia.
- Salomáu · ku thandu dia ngenji ni umvuama u tunga o tembulu, maji ku disukilu uxikina iteka.
O Utuminu Uabatuka
🧵I londekesa Jezú
Mu thembu iii o jipolofeta a londekesa o Masiia ua kuiza kiavulu kiambote (Izaía 9:6; Izaía 53).
💛Henda i ki kondoka
Ku mundu uaxinikine, u tumikisa jipolofeta, u dikola: “Vutuka, ngi ku dikola.”
“O mupolofeta o mutangu ua kuzuela o thembu ia kuiza; o Nzambi ua Kikutu kia Kale u tema ngó.”
O muxima ua mupolofeta ki “kuzuela o thembu ia kuiza” kana, maji o kudikola kua henda kua Nzambi: “Vutuka, ngi ku dikola.” Né o malongomenu ma kifundisu ki ma sota kusanzumuna kana, maji ku vutula athu phala ku a bhana o muenhu — “ki ngi uabhela o mukua phulu kudiela” (Izekiiele 33:11).
▸ Tanga dingi
Mu thembu ia mona a Salomáu o jixi iabatuka: o utuminu ua kumayuelu ua Izalaiele (jindandu 10, kasanji Samádia) ni o utuminu ua kuzuelu ua Juda (jindandu 2, kasanji Jeluzaleme).
- Izalaiele (kumayuelu) · sobha uoso u sidivila iteka; ubhua kua Asília mu 722 K.K.
- Juda (kuzuelu) · o uana ua Davidi u bhita, ni masobha mambote kala Ezekiia ni Joziia, maji uoso ubhua.
- O jipolofeta · Eliia, Amoji, Izaía, Jelemiia a dikola “vutukenu!” O ulondekeselu ua Masiia u tena kiavulu bhabha (o “muselevende ua hadi” ua Izaía 53).
O Ukuatelu
🧵I londekesa Jezú
Mu disukilu dia hadi, Jelemiia u kanena o “kikutu kia ubhe” (Jelemiia 31:31) — kiene o kikutu Jezú u kuta ku Kúdia kua Disukilu.
💛Henda i ki kondoka
Katé ku ixi ia dixima ia ukuatelu uabhulukila kumoxi ni ene anga u kanena o kuvutulula.
“O ukuatelu u londekesa kuma Nzambi ua xina Izalaiele uoso.”
O ukuatelu ki kuxina kana, maji o kibetu ni o kukola kua Tata kua mona ua kazola (Jihebeleu 12:6). Nzambi ki ua iende kana; uaxile kumoxi ni Daniiele katé mu ukuatelu anga ua kanena: “ixinganeku ia uembu, ki ia phulu, kana, nda ngi mi bhane dizubhilu di muene ku kinga” (Jelemiia 29:11).
▸ Tanga dingi
O malongomenu mabhita kala kidi. O tembulu di túbhia anga o mundu uambatua ku Babilónha — a jimbidila o ixi, o sobha, ni o tembulu: o hadi ia dikota kuhiana ioso.
- Kubhua kuiadi · Izalaiele (Asília, 722 K.K.) ni Juda (Babilónha, 586 K.K.).
- Daniiele · kifika kia kuxikana katé mu dibhata dia iteka (o difaxi dia jihoji); u mona o kimonekenu kia “utuminu ua muku” ua kuiza.
- Kifukutilu kia kibhitu · o kimonekenu kia mifua ia kome ia fukunuka (Izekiiele 37) ni o “kikutu kia ubhe” kia Jelemiia i londekesa o thembu ia kuiza mu dixima.
O Kuvutuka
🧵I londekesa Jezú
Malakiia, o divulu dia disukilu dia Kikutu kia Kale, di zubha mu kulondekesa o mukunji ua kuiudika o njila ia Masiia: “ngi tumikisa o mukunji uami” (Malakiia 3:1).
💛Henda i ki kondoka
Né ku mundu uabhuile ki ni ki, ki ua katula o kikanenu, maji u a balumuna dingi.
▸ Tanga dingi
Mu kitumu kia sobha ua kuPélesia Sílo (538 K.K.) o kuvutuka kumatekena. Mu jindenge jitatu a vutuka anga a tunga o iabhuile.
- Zolobabele · u tunga o tembulu (diazubha mu 516 K.K.).
- Ejidala · u longa o Diambu dingi anga u vutulula o kuxikana.
- Nehemiia · u tunga o jimbaka ja Jeluzaleme mu mizuua 52.
- Estere · u bhulula o aJudé mu Pélesia ku kufua kuoso — “mukonda diahi mua-ndo kala kala kithangana kiki.”
- O nzala hanji · o tembulu diala, maji kana-ku sobha kala Davidi. O mundu u kinga o Masiia.
O Mivu ia Kananama
🧵I londekesa Jezú
O “kulongekesa o kididi” kuku kuoso kuaxile Nzambi u kalakala phala Jezú uize bhu kididi “o thembu iatenena.”
💛Henda i ki kondoka
Né mu mivu 400 ja kananama, mu kusueka, ualongekesa o njila ia kubhuluka.
“Se mu mivu 400 kanaxile-ku diambu, ki Nzambi ua iende mba uaxile mu kunhoha?”
O kananama ki o kukamba kana. Ki ua zuela ngó, maji thembu ienhiii iuoso uatumbula mautuminu, mizuui, ni jinjila phala kulongekesa o kididi kia kubhuluka. Mu kithangana kia kananama kiavulu, Nzambi uakalakala kiavulu, mu henda (Ngalásia 4:4).
▸ Tanga dingi
Tunde Malakiia katé ku Kikutu Kiabhe, mivu kala 400 jabhita sé Diambu dia ubhe (jipolofeta). Maji ku rima dia musoso, Nzambi ualongekesa o njila ia Njimbu Iambote.
- Mautuminu mabuluka · Pélesia → Ngeleku (Alesandele, 333 K.K.) → o aPolomeu ni aSeleuku → o ululekelu ua aMakabeu (167 K.K.) → Loma (63 K.K.).
- O Ngeleku · o kufunga kua Alesandele kubhanga o Ngeleku dizui dia oso; o Kikutu kia Kale kiabhongololua mu Ngeleku (o Septuaginta), o njila ia Njimbu Iambote i tunde lukasu.
- Jinjila ni paze ia Loma · o jinjila jambote ni o “Paze ia Loma” jibhua jinjila ja musoso.
- Jinzo ja kibhanga ni mabhinga · o kulonga ku nzo ia kibhanga kubhua; o aFalisé ni aSadusé a tunda; ni o kukinga o Masiia kuiukila.
Jezú Ueza
🧵I londekesa Jezú
O mbutu ia muhatu (sene 2), o dibesá kua Abalahámi (3), o mona a panda ua Phaxika (4), o sobha ua muku ua Davidi (6), o kikutu kia ubhe (8) — ioso iatenesa mu muthu umoxi, Jezú: o Mupolofeta ua kidi ietu, o Nganga ua kidi, ni o Sobha ua kidi.
💛Henda i ki kondoka
Kioso ki tuaxile hanji akua ituxi, ua tumikisa o Monʼê anga u bhana o muenhu uê.
“Jezú o mulongi umoxi ngó ua malongi mambote; o dikulusu kiaxile kuxinua kua hadi.”
Jezú ua zuela kuma Nzambi muene (Nzuá 8:58), ni o dikulusu ki kiaxile kima kia kifuá mba kuxinua kana, maji henda ialongekesua. Ki ua ambatua ku nguzu kana; ua bhana o muenhu uê mu vondadi iê muene (Nzuá 10:18). “Kana-ku henda ia tundu iíi, se muthu u bhana muenhu uê bhu kididi kia makamba-mê” (Nzuá 15:13).
▸ Tanga dingi
O kananama kuabatuka; o Uakanenua ueza. O Jinjimbu jiuana ja bhana jimbangi ja muenhu, kufua, ni kufukunuka kua Jezú mu jipholo jiuana.
- Kubilula xitu · Nzambi uabilula muthu (Emanuele, “Nzambi ni etu”), mu kididi kiofele kia Belene.
- O sidivisu · u longa o Utuminu ua Nzambi, u kuatula akua kata, u ixana akua ituxi. “Uoso ua ngi mono, ua mono o Tata.”
- O dikulusu · u futa o ondo ia phulu ni kufua iezele mu kubhua (sene 2). O mona a panda ua kidi ua Phaxika.
- O kufukunuka · u fukunuka ku kizuua kiatatu, u batula o nguzu ia phulu, kufua, ni Satanaji — katé ku dikulusu “o jinguzu ja maukota ni maungana … Kristu ua ji tolola, ku dikulusu diê” (Kolose 2:15).
Hinu Jezú o Mupolofeta ua kidi ietu (u tu londekesa o njila ia Nzambi), o Nganga ua kidi (u futa o phulu mu xitu iê muene), ni o Sobha ua kidi (u xina phulu, kufua, ni Satanaji anga u tumina muku).
O Dimatekenu dia Dingeleja
🧵I londekesa Jezú
O musoso uú hanji u bhita katé lelu. O Bibidia di zubha ni kikanenu kuma Jezú u kà vutuka anga u bhanga o ima ioso iabhe (Dijingunuinu 21).
💛Henda i ki kondoka
O henda i tuatambula, lelu u i tumikisa ku suluka mu ngongo ioso.
“O dingeleja o kibuilu kia kibhanga kia athu a uaiuka, mba o nzo ngó.”
O dingeleja ki o kibuka kia “azola a uaiuka” kana, maji kia akua ituxi a lolokeluakua. Né o mupoxolo Phaulu ua di ixana “O ku akua ituxi oso eme ngi kota” (I Timote 1:15). O dingeleja dia kumatekena dia di sasa ue anga dia bhua (Jipoxolo 6:1; I Kolindo 1:11). Ki o kididi kia kudisibha kana, maji athu a bhita o henda iatambula (Nzuá 13:34-35).
▸ Tanga dingi
Ku rima dia Jezú ubandela, o Nzumbi iakanenua ieza ku Phentekostesi anga o dingeleja diavualua. O Njimbu Iambote i suluka mu nguzu.
- Phentekostesi · mu Nzumbi, o adisíbulu a uoma a bilula jimbangi ja kikuata.
- Phetele · u banza o Njimbu Iambote kua aJudé mu Jeluzaleme.
- Phaulu · ku mufikidisi katé ku mupoxolo, u tunga jingeleja mu ngongo ia aJentiu anga u soneka o jimukanda.
- Katé ku maẋokololo · Jeluzaleme → Judeia → Samádia → Loma. O kikanenu kua Abalahámi kia “miiji ioso” kiabhita kala kidi.
- Ni etu · o musoso ki u sukila; u bhita katé ku kuvutuka kua Jezú ni o diulu diabhe ni o ixi iabhe.
O Kuvutulula (ioso iabhe)
🧵I londekesa Jezú
O Edene dia dibhangelu dia dianga diavutululua ku disukilu kala o “Jeluzaleme Diabhe.” Nzambi u tunga ni mundu uê muku — o kutena kua Emanuele (Dijingunuinu 21:3; Matesu 1:23).
💛Henda i ki kondoka
Ku disukilu u kà kondona disoxi dioso anga u bhanga o ima ioso iabhe mu henda.
▸ Tanga dingi
O Bibidia ki di sukila ku thembu ia dingeleja. O divulu diê dia disukilu, Dijingunuinu, di londekesa Jezú u vutuka anga u tenesa o ioso.
- O kuvutuka · o sobha uakanenua u vutuka mu unène.
- O kuxina kua disukilu · Satanaji ni kufua iaxinua muku, ni Kristu u tumina kala Sobha ua masobha (I Kolindo 15:25-26; Dijingunuinu 20:10).
- O kufundisa ni o kufukunuka · o iaiibha ioso iaiukisua, ni o afu a fukunuka.
- O diulu diabhe ni o ixi iabhe · o phulu, kufua, masoxi, ni kukata iaxina muku (Dijingunuinu 21:4).
- O Edene diavutululua · mu “Jeluzaleme Diabhe” diambote kuhiana o dimatekenu, Nzambi u tunga ni mundu uê muku — o kididi o Bibidia ioso ia kexile mu kuia-ku.
Hinu lelu o thembu ia “kiá, maji hanji kana”: mu Jezú o kubhuluka kiá kiatenesa, maji o kuzubha kuê hanji kiakingiua.