한눈에 보는 성경 이야기
Kifika kia di kophia 📋
TUNDE KU DIMATEKENU KATÉ KU DINGELEJA

O Bibidia,
mu mukanda umoxi

Mu mukanda umoxi ngó, mona o musoso ua dikota ua Bibidia — ni mukonda diahi Jezú ueza.

Tumbula bhoxi
DIAMBU DIMOXI DI KUTA O IOSO KUMOXI

Ku disukilu, o Bibidia musoso umoxi ngó

KikanenuKukingaKutenesa

Nzambi u kanena (o kikutu), o mundu u kinga thembu ia mavulu, anga ku disukilu o ioso i tenesa mu Jezú. Landa o jisene 13 ja bhoxi mu njila ienhiii — tunda “Tanga dingi” mu kibhetu kioso phala o musoso ua diiala.

🌍
1KIKUTU KIA KALE · DIMATEKENUMu dimatekenu

O Dibhangelu

Nzambi ua bhanga o ngongo iaxile “iambote kiavulu.”
Athu

Nzambi; Adámi ni Eva

Ima ia dikota

Mizuua isamanu ia dibhangelu, o muthu uabhangelua mu kifua kia Nzambi, o kunhoha kua Sábhalu

Mu dimatekenu Nzambi ua bhanga diulu ni ixi.
Dimatekenu 1:1 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O ngongo iabhangelua mu “Diambu.” O Njimbu ia Nzuá i zuela kuma o Diambu enhídi Jezú muene (Nzuá 1:1-3).

💛Henda i ki kondoka

O musoso ki u matekena ni kifundisu kana, maji ni ngongo iabhangelua mu henda iazala.

Kixinganeku kia phulu

“Mukonda diahi Nzambi uabhanga muthu ua tena kubhanga phulu? Ki kuabhuile kiambote kuhiana ku mu bhanga?”

O kidi

Nzambi uabhanga o ngongo ni o muthu ki mukonda dia kima ki uabhongolola kana, maji mukonda dia henda iazala. O kubhanga o muthu kala muthu ua tena kukala ni ukamba ni Nzambi kiene, mu kidi, henda. Ni né o kubhokela kua phulu ki kuaxile ku kanga dia o phulu ia kubhuluka kua Nzambi (Efezo 1:4-5). O sene ia dianga ia Bibidia ki kifundisu kana, maji henda.

Tanga dingi

O Bibidia ki i matekena ni kibhudisu kia ndunge, maji ni kuzuela: “Mu dimatekenu Nzambi…” O ngongo ki kima kia kifuá kana, maji o kikalakalu kia Nzambi ua muenhu.

  • O kifua kia Nzambi · mu ima ioso, o muthu ngó uabhangelua kufuana ni Nzambi — phala ku mu kuijiia ni ku langa o ngongo.
  • Kunhoha · o kunhoha kua kizuua kia sambuari kilondekesa o ioso iazubha anga iala ni paze (shalom): “iaxile iambote.”
  • Edene · o ngongo kuhia ka di bhange, kiene Nzambi ni o muthu enda kumoxi.
🍎
2KIKUTU KIA KALE · O PHULU IA MATEKENAMu dimatekenu

O Kubhua

O ituxi iezele, anga o ukamba bhu kaẋi ka muthu ni Nzambi uabatuka.
Athu

Adámi ni Eva; o nhoka (Satanaji)

Ima ia dikota

Kudia o mbutu iazilisua, kukatulua ku Edene, o kufua ni o kukata iezela

Nga-nda kuta unguma bhu kaẋi ké eie ni muhatu … muene ua kà ku bula o mutue.
Dimatekenu 3:15 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O kikanenu kia dianga kia Njimbu Iambote, kiabhanua kioso ki kubhua kuabhita: o “mbutu ia muhatu” i kà bula o mutue ua nhoka — enhídi Jezú (Dimatekenu 3:15; Loma 16:20; Ngalásia 4:4).

💛Henda i ki kondoka

Kioso o muthu uabhanga phulu, Nzambi ua kanena bhu kididi o kubhuluka.

Kixinganeku kia phulu

“Mukonda dia kudia mbutu imoxi ngó kukatulua ni kutambula kufua? Nzambi ki uala ni nzanga kiavulu?”

O kidi

O kukatulua ku Edene kiaxile kifundisu ni, mu kithangana kimoxi, kiadi. Se, uabatuka ni Nzambi anga ni kididi kiabhua kiki, o muthu uadia ku muxi ua muenhu anga uakala ni muenhu muku, uakala ua kuatua mu hadi muku (Dimatekenu 3:22). O kuehela kufua kiaxile o kujikula o njila ia kuvutuka; ni bhu kididi muene Nzambi ua kanena Mubhuludi (Dimatekenu 3:15). Mu kifundisu muaxile kiá henda.

Tanga dingi

Mu kuxina kua “kukala kala Nzambi,” o ituxi iezela mu ngongo. O kima kiezala ki o kuzuekela kitumu ngó kana, maji o kubatuka kua ukamba.

  • Ukamba uabatuka · ni Nzambi (kudibheka), ni akuabu (kudibhanena phulu), ni o ngongo (jisende ni kukata).
  • Kufua · o kibhindamu “ua-nda fua” kiabhita kala kidi.
  • Dimatekenu 3:15 · maji bhu kaẋi ka kufundisa, o kikanenu kia kubhuluka kiabhita dianga. O alongi a ki tanga o “protoevangelium” (Njimbu Iambote ia dianga).
3KIKUTU KIA KALE · O KIKANENUkala 2000 K.K.

O Jitata ja Kale

Nzambi u kanena Abalahámi, “Ua kala u dibesá.”
Athu

Abalahámi · Izaki · Jakobe · Zuze

Ima ia dikota

O kikutu kia Abalahámi, o kukutisa Izaki, o an’a Jakobe akumi-aiadi, Zuze ubhua mfumu mu Ijitu

ngi jingisa o dijina dié; … momué muene mua kà zediuila o miiji ioso mu ngongo.
Dimatekenu 12:2-3 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O kikanenu kuma “o miiji ioso i kà zediuila” kiatenena mu Jezú, o mbutu ia Abalahámi (Ngalásia 3:16).

💛Henda i ki kondoka

Nzambi uasota dianga uoso ki uatokalele, u mu ixana mu dijina diê, anga u mu bhanga u dibesá.

Kixinganeku kia phulu

“Abalahámi uasolua mukonda dia kuxikana kuê kua dikota; o athu oso a Bibidia ki abhange a uaiuka?”

O kidi

Abalahámi ua kutela ue makutu anga ua bhana phange, ni Jakobe uaxile mukua kunena. Nzambi ki ua ixana o “a tokala” kana, maji mu kiadi ua ixana o ki tokala. O ki bhana o kusola ki o uhetu uâ kana, maji o henda ia kidielela ia Nzambi (Matendelelu 7:7-8).

Tanga dingi

Nzambi u matekena ku tenesa o phulu ia athu oso mu kuixana muthu umoxi, Abalahámi. O muxima uê o kikutu (o kikanenu) — o muiji ua dikota, o ixi, ni “o dibesá kua miiji ioso.”

  • Kuxikana · Abalahámi uaxikana o kikanenu ki ki monekena, anga kiatangelua kuê kala kuiuka (Dimatekenu 15:6).
  • Izaki ni Jakobe · o kikanenu kibhita ku muiji ua kuiza; Jakobe (Izalaiele) tata ja jindandu akumi-aiadi.
  • Zuze · uasumbisua kua phange-jê maji uabhua mfumu — “Nzambi-phe ua ki lungulula ki kia di bhange mbote” (Dimatekenu 50:20).
🔥
4KIKUTU KIA KALE · O KUBHULUKAkala 1446 K.K.

O Kutunda ni o Mukunkenu

Nzambi ua bhulula o mundu ua ubhika anga u u bhanga uê.
Athu

Mozé, Aláu, o Falaó

Ima ia dikota

O mahadi akumi, o Phaxika, o kubhitila o Kalunga Kakusuka, o Itumu Ikumi mu Sinai, o tembulu, mivu 40 mu mukunkenu

eme anga ngi mi tambula kukala mu mundu uami, anga ngi kala ngi Nzambi ienu …
Makatukilu 6:7 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O Phaxika — kiene o manhinga ma mona a panda mabungula o kufua — i londekesa Jezú, “o mona a panda ietu ua Phaxika,” uapandekua mukonda dietu (I Kolindo 5:7).

💛Henda i ki kondoka

Uaivua o kudikola kua mundu ua ubhika anga uabhulukila muene ku mu bhulula.

Kixinganeku kia phulu

“O Kitumu (o Itumu) ki o kitalu mba o ondo i utokala kuita phala kubhuluka?”

O kidi

Nzambi ua a bhulula kuhia kua ku a bhana o Kitumu. Né o Itumu Ikumi i matekena ni kuzuela kua kubhuluka: “Eme Jihova, Nzambi ié, nga ku katula mʼoxi ia Ijitu” (Makatukilu 20:2). O Kitumu ki “kibhange phala kubhuluka” kana, maji o ndunge ia henda ia kiebhi o mundu uabhuluka kiá mu kiadi u tokala kukala (Matendelelu 7:7-9). Henda dianga muku; o kuxina o kuvutula.

Tanga dingi

O kibhuluku kia dikota kiavulu kia Kikutu kia Kale. Izalaiele, iaxile ubhika, ua tambula o ululekelu mu nguzu ia Nzambi anga ubhanga mundu uê.

  • O Phaxika · o dibhata diala ni manhinga ma mona a panda ku dibhitu, o kufua kuabhita-mu; kifika kia ikutuilu ioso ia kurima.
  • O Kalunga Kakusuka · o kubhuluka kioso o kalunga kabuluka mu njila iazila; o “kubhitila” kibhua kifika kia dimatekenu dia ubhe.
  • O kikutu kia Sinai · mu Itumu Ikumi a longa o kukala mundu ua Nzambi.
  • O tembulu · o kididi kiazila kia kuambata kiene Nzambi u tunga bhu kaẋi ka mundu — kifika kia “Emanuele.”
  • Mivu 40 · o kuxina ku bhana kuvunga muiji umoxi mu mukunkenu, maji Nzambi u kala kumoxi ni o maná ni o jingunga ja dikangu ni dia túbhia.
🗡️
5KIKUTU KIA KALE · O KUXIKAMAkala 1400–1050 K.K.

O Kufunga ni Afundixi

A tambula o ixi, maji sé sobha muthu uoso u bhanga ki kiamuiukila.
Athu

Josuué; afundixi kala Jideone ni Sanasone; Lute

Ima ia dikota

O kubhua kua Jeliko, o kuxikama mu Kanaane, o ngiluluka ia phulu–kifundisu–kubhuluka

Izuua ienhoio mua Izalaiele ki mu kexile sobha, kala muthu-phe u bhanga kioso kia mono kuila kiene kia mu iukila ku mesu-mê.
Afundixi 21:25 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

Mu uana ua Lute u tunda Davidi, ni mu uana ua Davidi u tunda Jezú (Matesu 1). Katé mu kifukutilu, o uana ua Masiia u bhita.

💛Henda i ki kondoka

Né muene a mu bhuilenu ki ni ki, kioso-kioso ki a dikola u tumikisa mubhuludi anga u a balumuna dingi.

Kixinganeku kia phulu

“O kufunga kua Kanaane kiaxile kujibha sé henda; o Nzambi ua Kikutu kia Kale, mu kidi, ua tema.”

O kidi

O kiki kima kia neta ki kitenese ku tenena mu diambu dimoxi anga kiabhinga o kusukama. Maji o Bibidia ki i londekesa kiki kala unzanga ua kifuá kana, maji kala kifundisu ku rima dia mivu iavulu ia kusukama ku pholo ia uaiibha ua kuhiana (kala o kujibha tuana) (Dimatekenu 15:16; Matendelelu 9:4-5; Ijila 18:24-25). Nzambi ki u lukasula mu kufundisa, anga uoso u vutuka kua muene, u mu tambula ni paze, né mukua jixi, kala Laabe ni Lute (Josuué 6:25; Lute 4:13-17).

Tanga dingi

Bhoxi dia Josuué a bhokela ku ixi iakanenua, maji a di xikamesa, lelu a jimbidila Nzambi. Afundixi o ngiluluka ia kima kimoxi.

  • O ngiluluka ia phulu · phulu → hadi → kudikola → mufundixi u bhulula → phulu dingi. I kala iaiibha kuhiana.
  • O afundixi · Jideone, Sanasone, Debola — abhuludi a thembu, a uhetu maji ni ituxi iavulu.
  • Lute · musoso ua kidielela mu thembu ia dixima; muhatu ua jixi u bhokela mu uana ua Davidi (ni Jezú).
👑
6KIKUTU KIA KALE · O THEMBU IAMBOTEkala 1050–930 K.K.

O Utuminu Uakutakana

Nzambi u kanena Davidi, “O kiandu kiê ki kà xala muku.”
Athu

Saúle · Davidi · Salomáu

Ima ia dikota

O sobha ua dianga Saúle, Davidi ni Goliata, o kikutu kia Davidi, Salomáu u tunga o tembulu

Dibhata dié-phe ni utuminu ué uà kola ku pholo ku uia, kiandu kié kià xala sé dizubhilu.
II Samuuele 7:16 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O “kiandu kia muku” kiatenena mu Jezú, o mona a Davidi — kiene kia bhana u mu ixana “Mona a Davidi” (Luka 1:32-33; Matesu 1:1).

💛Henda i ki kondoka

Né o Davidi uabhuile ki ua xina; mu muene u kanena sobha ua muku.

Kixinganeku kia phulu

“Davidi uaxile mubhuludi sé ituxi; kiene kia mu ixanenu ‘muthu ua muxima ua Nzambi.’”

O kidi

Davidi uabhanga undumbu ni katé o kujibha. “Muthu ua muxima ua Nzambi” ki kilombolola ua uaiuka kana, maji uoso ki uasueka o phulu iê — uadiela ni muxima uoso anga uavutuka jinga kua Nzambi (Jisálamu 51). O henda ia Nzambi ki i xina né uoso u bhua kiavulu.

Tanga dingi

O thembu iambote ia Izalaiele, mu masobha matatu.

  • Saúle · o sobha ua dianga o mundu uabhinga; dimatekenu diambote, maji uaxinua mukonda dia kuxina.
  • Davidi · “muthu ua muxima ua Nzambi.” U xina Goliata anga u bhanga Jeluzaleme kasanji. U bhanga phulu ia dikota (Bateseba) maji u diela ni muxima uoso (Jisálamu 51).
  • O kikutu kia Davidi (II Samuuele 7) · Nzambi u kanena ku kolesa o uana uê muku — o muxi ua kibhitu kia Masiia.
  • Salomáu · ku thandu dia ngenji ni umvuama u tunga o tembulu, maji ku disukilu uxikina iteka.
⚔️
7KIKUTU KIA KALE · O KUBHUA930–586 K.K.

O Utuminu Uabatuka

Uabatuka mu kuzuelu (Juda) ni kumayuelu (Izalaiele), o jixi i bhua kanzanga-kanzanga.
Athu

Masobha ma mautuminu maiadi; jipolofeta kala Eliia, Izaía, Jelemiia

Ima ia dikota

O utuminu uabatuka, o kulundila iteka iazundumuka, o jipolofeta a longomena

Kiene kia di batuka akua Izalaielʼiki ni dibhata dia Davidi katé mu kizuua kia lelu.
I Jisobha 12:19 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

Mu thembu iii o jipolofeta a londekesa o Masiia ua kuiza kiavulu kiambote (Izaía 9:6; Izaía 53).

💛Henda i ki kondoka

Ku mundu uaxinikine, u tumikisa jipolofeta, u dikola: “Vutuka, ngi ku dikola.”

Kixinganeku kia phulu

“O mupolofeta o mutangu ua kuzuela o thembu ia kuiza; o Nzambi ua Kikutu kia Kale u tema ngó.”

O kidi

O muxima ua mupolofeta ki “kuzuela o thembu ia kuiza” kana, maji o kudikola kua henda kua Nzambi: “Vutuka, ngi ku dikola.” Né o malongomenu ma kifundisu ki ma sota kusanzumuna kana, maji ku vutula athu phala ku a bhana o muenhu — “ki ngi uabhela o mukua phulu kudiela” (Izekiiele 33:11).

Tanga dingi

Mu thembu ia mona a Salomáu o jixi iabatuka: o utuminu ua kumayuelu ua Izalaiele (jindandu 10, kasanji Samádia) ni o utuminu ua kuzuelu ua Juda (jindandu 2, kasanji Jeluzaleme).

  • Izalaiele (kumayuelu) · sobha uoso u sidivila iteka; ubhua kua Asília mu 722 K.K.
  • Juda (kuzuelu) · o uana ua Davidi u bhita, ni masobha mambote kala Ezekiia ni Joziia, maji uoso ubhua.
  • O jipolofeta · Eliia, Amoji, Izaía, Jelemiia a dikola “vutukenu!” O ulondekeselu ua Masiia u tena kiavulu bhabha (o “muselevende ua hadi” ua Izaía 53).
⛓️
8KIKUTU KIA KALE · O KIFUNDISU722 / 586 K.K.

O Ukuatelu

O jixi i bhua anga o mundu uambatua ku jixi ja jihinda.
Athu

Daniiele, Izekiiele, Nabukodonosolo

Ima ia dikota

Izalaiele ubhua kua Asília (722), Juda ubhua kua Babilónha anga o tembulu diasanzumukua (586)

Bhu mbanduʼa jihonga, ja jingiji mu Babilónha, bhene bhu tua xikama jinga, anga tu kuata kudila, kioso ki tu xinganeka Ziione.
Jisálamu 137:1 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

Mu disukilu dia hadi, Jelemiia u kanena o “kikutu kia ubhe” (Jelemiia 31:31) — kiene o kikutu Jezú u kuta ku Kúdia kua Disukilu.

💛Henda i ki kondoka

Katé ku ixi ia dixima ia ukuatelu uabhulukila kumoxi ni ene anga u kanena o kuvutulula.

Kixinganeku kia phulu

“O ukuatelu u londekesa kuma Nzambi ua xina Izalaiele uoso.”

O kidi

O ukuatelu ki kuxina kana, maji o kibetu ni o kukola kua Tata kua mona ua kazola (Jihebeleu 12:6). Nzambi ki ua iende kana; uaxile kumoxi ni Daniiele katé mu ukuatelu anga ua kanena: “ixinganeku ia uembu, ki ia phulu, kana, nda ngi mi bhane dizubhilu di muene ku kinga” (Jelemiia 29:11).

Tanga dingi

O malongomenu mabhita kala kidi. O tembulu di túbhia anga o mundu uambatua ku Babilónha — a jimbidila o ixi, o sobha, ni o tembulu: o hadi ia dikota kuhiana ioso.

  • Kubhua kuiadi · Izalaiele (Asília, 722 K.K.) ni Juda (Babilónha, 586 K.K.).
  • Daniiele · kifika kia kuxikana katé mu dibhata dia iteka (o difaxi dia jihoji); u mona o kimonekenu kia “utuminu ua muku” ua kuiza.
  • Kifukutilu kia kibhitu · o kimonekenu kia mifua ia kome ia fukunuka (Izekiiele 37) ni o “kikutu kia ubhe” kia Jelemiia i londekesa o thembu ia kuiza mu dixima.
🧱
9KIKUTU KIA KALE · O KUVUTULULA538–430 K.K.

O Kuvutuka

A vutuka anga a tunga o tembulu ni o jimbaka.
Athu

Ejidala, Nehemiia, Estere, Zolobabele

Ima ia dikota

O kuvutuka mu kitumu kia Sílo, o kutunga o tembulu, o kutunga o jimbaka ja Jeluzaleme, o kuvutulula o Diambu

mukonda o kusanguluka kua Ngana, iene o nguzu ienu.
Nehemiia 8:10 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

Malakiia, o divulu dia disukilu dia Kikutu kia Kale, di zubha mu kulondekesa o mukunji ua kuiudika o njila ia Masiia: “ngi tumikisa o mukunji uami” (Malakiia 3:1).

💛Henda i ki kondoka

Né ku mundu uabhuile ki ni ki, ki ua katula o kikanenu, maji u a balumuna dingi.

Tanga dingi

Mu kitumu kia sobha ua kuPélesia Sílo (538 K.K.) o kuvutuka kumatekena. Mu jindenge jitatu a vutuka anga a tunga o iabhuile.

  • Zolobabele · u tunga o tembulu (diazubha mu 516 K.K.).
  • Ejidala · u longa o Diambu dingi anga u vutulula o kuxikana.
  • Nehemiia · u tunga o jimbaka ja Jeluzaleme mu mizuua 52.
  • Estere · u bhulula o aJudé mu Pélesia ku kufua kuoso — “mukonda diahi mua-ndo kala kala kithangana kiki.”
  • O nzala hanji · o tembulu diala, maji kana-ku sobha kala Davidi. O mundu u kinga o Masiia.
🌑
10BHU KAẊI KA IKUTU IIADI · O KULONGEKESA O KIDIDIkala 430–4 K.K.

O Mivu ia Kananama

Mivu 400 sé dizui dia mupolofeta — maji o kididi kialongekesua mu kananama.
Athu

Alesandele ua Dikota, o aMakabeu, Loma

Ima ia dikota

Pélesia → Ngeleku → o ululekelu ua aMakabeu → o utuminu ua kuLoma

Maji kieza o thembu iatenena, Nzambi ua tumikisa Monʼê muene.
Ngalásia 4:4 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O “kulongekesa o kididi” kuku kuoso kuaxile Nzambi u kalakala phala Jezú uize bhu kididi “o thembu iatenena.”

💛Henda i ki kondoka

Né mu mivu 400 ja kananama, mu kusueka, ualongekesa o njila ia kubhuluka.

Kixinganeku kia phulu

“Se mu mivu 400 kanaxile-ku diambu, ki Nzambi ua iende mba uaxile mu kunhoha?”

O kidi

O kananama ki o kukamba kana. Ki ua zuela ngó, maji thembu ienhiii iuoso uatumbula mautuminu, mizuui, ni jinjila phala kulongekesa o kididi kia kubhuluka. Mu kithangana kia kananama kiavulu, Nzambi uakalakala kiavulu, mu henda (Ngalásia 4:4).

Tanga dingi

Tunde Malakiia katé ku Kikutu Kiabhe, mivu kala 400 jabhita sé Diambu dia ubhe (jipolofeta). Maji ku rima dia musoso, Nzambi ualongekesa o njila ia Njimbu Iambote.

  • Mautuminu mabuluka · Pélesia → Ngeleku (Alesandele, 333 K.K.) → o aPolomeu ni aSeleuku → o ululekelu ua aMakabeu (167 K.K.) → Loma (63 K.K.).
  • O Ngeleku · o kufunga kua Alesandele kubhanga o Ngeleku dizui dia oso; o Kikutu kia Kale kiabhongololua mu Ngeleku (o Septuaginta), o njila ia Njimbu Iambote i tunde lukasu.
  • Jinjila ni paze ia Loma · o jinjila jambote ni o “Paze ia Loma” jibhua jinjila ja musoso.
  • Jinzo ja kibhanga ni mabhinga · o kulonga ku nzo ia kibhanga kubhua; o aFalisé ni aSadusé a tunda; ni o kukinga o Masiia kuiukila.
✝️
11KIKUTU KIABHE · O KUTENESAkala 4 K.K.–30 K.K.

Jezú Ueza

O Masiia uakanenua ueza, uafua, anga uafukunuka.
Athu

Jezú, o adisíbulu akumi-aiadi, Nzuá Mubatiza

Ima ia dikota

O kubilula xitu, o sidivisu ni o malongi ni o ikuma, o kufua ku dikulusu, o kufukunuka ku kizuua kiatatu

O Diambu anga u di bhanga xitu, anga u tunga mu ʼaxaxi ketu … uezala kiadi ni kidi.
Nzuá 1:14 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O mbutu ia muhatu (sene 2), o dibesá kua Abalahámi (3), o mona a panda ua Phaxika (4), o sobha ua muku ua Davidi (6), o kikutu kia ubhe (8) — ioso iatenesa mu muthu umoxi, Jezú: o Mupolofeta ua kidi ietu, o Nganga ua kidi, ni o Sobha ua kidi.

💛Henda i ki kondoka

Kioso ki tuaxile hanji akua ituxi, ua tumikisa o Monʼê anga u bhana o muenhu uê.

Kixinganeku kia phulu

“Jezú o mulongi umoxi ngó ua malongi mambote; o dikulusu kiaxile kuxinua kua hadi.”

O kidi

Jezú ua zuela kuma Nzambi muene (Nzuá 8:58), ni o dikulusu ki kiaxile kima kia kifuá mba kuxinua kana, maji henda ialongekesua. Ki ua ambatua ku nguzu kana; ua bhana o muenhu uê mu vondadi iê muene (Nzuá 10:18). “Kana-ku henda ia tundu iíi, se muthu u bhana muenhu uê bhu kididi kia makamba-mê” (Nzuá 15:13).

Tanga dingi

O kananama kuabatuka; o Uakanenua ueza. O Jinjimbu jiuana ja bhana jimbangi ja muenhu, kufua, ni kufukunuka kua Jezú mu jipholo jiuana.

  • Kubilula xitu · Nzambi uabilula muthu (Emanuele, “Nzambi ni etu”), mu kididi kiofele kia Belene.
  • O sidivisu · u longa o Utuminu ua Nzambi, u kuatula akua kata, u ixana akua ituxi. “Uoso ua ngi mono, ua mono o Tata.”
  • O dikulusu · u futa o ondo ia phulu ni kufua iezele mu kubhua (sene 2). O mona a panda ua kidi ua Phaxika.
  • O kufukunuka · u fukunuka ku kizuua kiatatu, u batula o nguzu ia phulu, kufua, ni Satanaji — katé ku dikulusu “o jinguzu ja maukota ni maungana … Kristu ua ji tolola, ku dikulusu diê” (Kolose 2:15).

Hinu Jezú o Mupolofeta ua kidi ietu (u tu londekesa o njila ia Nzambi), o Nganga ua kidi (u futa o phulu mu xitu iê muene), ni o Sobha ua kidi (u xina phulu, kufua, ni Satanaji anga u tumina muku).

🕊️
12KIKUTU KIABHE · O KUSULUKAkala 30 K.K.–

O Dimatekenu dia Dingeleja

O Nzumbi ieza, anga o Njimbu Iambote i suluka katé ku maẋokololo ma jixi.
Athu

Phetele, Phaulu, o dingeleja dia kumatekena

Ima ia dikota

O Nzumbi iabhanua ku Phentekostesi, o dingeleja diavualua, o Njimbu Iambote i suluka tunde Jeluzaleme katé Loma mu kufikidisa

Mua kà ngi kalela jimbangi, ni mu Jeluzaleme, ni mu Judeia ioso, ni mu Samádia, katé ni ku maẋokololo ma jixi.
Jipoxolo 1:8 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O musoso uú hanji u bhita katé lelu. O Bibidia di zubha ni kikanenu kuma Jezú u kà vutuka anga u bhanga o ima ioso iabhe (Dijingunuinu 21).

💛Henda i ki kondoka

O henda i tuatambula, lelu u i tumikisa ku suluka mu ngongo ioso.

Kixinganeku kia phulu

“O dingeleja o kibuilu kia kibhanga kia athu a uaiuka, mba o nzo ngó.”

O kidi

O dingeleja ki o kibuka kia “azola a uaiuka” kana, maji kia akua ituxi a lolokeluakua. Né o mupoxolo Phaulu ua di ixana “O ku akua ituxi oso eme ngi kota” (I Timote 1:15). O dingeleja dia kumatekena dia di sasa ue anga dia bhua (Jipoxolo 6:1; I Kolindo 1:11). Ki o kididi kia kudisibha kana, maji athu a bhita o henda iatambula (Nzuá 13:34-35).

Tanga dingi

Ku rima dia Jezú ubandela, o Nzumbi iakanenua ieza ku Phentekostesi anga o dingeleja diavualua. O Njimbu Iambote i suluka mu nguzu.

  • Phentekostesi · mu Nzumbi, o adisíbulu a uoma a bilula jimbangi ja kikuata.
  • Phetele · u banza o Njimbu Iambote kua aJudé mu Jeluzaleme.
  • Phaulu · ku mufikidisi katé ku mupoxolo, u tunga jingeleja mu ngongo ia aJentiu anga u soneka o jimukanda.
  • Katé ku maẋokololo · Jeluzaleme → Judeia → Samádia → Loma. O kikanenu kua Abalahámi kia “miiji ioso” kiabhita kala kidi.
  • Ni etu · o musoso ki u sukila; u bhita katé ku kuvutuka kua Jezú ni o diulu diabhe ni o ixi iabhe.
🌅
13KIKUTU KIABHE · O KUTENESA KUOSOia kuiza

O Kuvutulula (ioso iabhe)

Jezú u vutuka anga u bhanga o ima ioso iabhe.
Athu

Jezú ua kuvutuka; o miiji ioso

Ima ia dikota

O kuvutuka kuê, o kufundisa kua disukilu, o disukilu dia phulu·kufua·masoxi, o diulu diabhe ni o ixi iabhe

Muène u a kondona o masoxi moso ku mesu mâ! Ki ku kala dingi kùfua, nè ngó mukondo, mba kudila, mba kukata.
Dijingunuinu 21:4 (KMB80)

🧵I londekesa Jezú

O Edene dia dibhangelu dia dianga diavutululua ku disukilu kala o “Jeluzaleme Diabhe.” Nzambi u tunga ni mundu uê muku — o kutena kua Emanuele (Dijingunuinu 21:3; Matesu 1:23).

💛Henda i ki kondoka

Ku disukilu u kà kondona disoxi dioso anga u bhanga o ima ioso iabhe mu henda.

Tanga dingi

O Bibidia ki di sukila ku thembu ia dingeleja. O divulu diê dia disukilu, Dijingunuinu, di londekesa Jezú u vutuka anga u tenesa o ioso.

  • O kuvutuka · o sobha uakanenua u vutuka mu unène.
  • O kuxina kua disukilu · Satanaji ni kufua iaxinua muku, ni Kristu u tumina kala Sobha ua masobha (I Kolindo 15:25-26; Dijingunuinu 20:10).
  • O kufundisa ni o kufukunuka · o iaiibha ioso iaiukisua, ni o afu a fukunuka.
  • O diulu diabhe ni o ixi iabhe · o phulu, kufua, masoxi, ni kukata iaxina muku (Dijingunuinu 21:4).
  • O Edene diavutululua · mu “Jeluzaleme Diabhe” diambote kuhiana o dimatekenu, Nzambi u tunga ni mundu uê muku — o kididi o Bibidia ioso ia kexile mu kuia-ku.

Hinu lelu o thembu ia “kiá, maji hanji kana”: mu Jezú o kubhuluka kiá kiatenesa, maji o kuzubha kuê hanji kiakingiua.

IHI O MUSOSO UÚ U LOMBOLOLA KUALA “EME”

O muxima muene ua Bibidia

O Bibidia ki divulu dia kulonga “kukala muthu uambote.”

Muene musoso ua kiebhi Nzambi, mu kiadi ngó, ua bhulula akua ituxi ki a tena kudibhulula muene. Mu muxima uê, bhala Jezú Kristu.

O ngiluluka ia Izalaiele i ki sukila, mu kidi muene ki kifika kia “eme”

Kulundila itekaHadiKudikolaNzambi u bhululaKulundila iteka dingi…

Tunde ku Afundixi katé ku ukuatelu, Izalaiele u bhinga o ngiluluka ienhiii ki i sukila. O Bibidia ki kia soneka kiki phala etu tu di pikule, “A bhuile kiebhi.”

Muene kixinganeku. O kima ki kala “ene a bhanga kiki” kana, maji “eme-phe ngi bhanga kimoxi” (I Kolindo 10:11).

O kiteka ki kifuxi ngó kia kuxika. Muene kima kioso-kioso ki tu zola mba ki tu xikina kuhiana Nzambi — kitadi, kuzuela kiambote, kuxikilila kua athu, athu kabuke, katé eme-muène. Ni kusota Nzambi kala kima kia kutenesa o vondadi iami kiki ue kulundila iteka.

Ku disukilu, o kiteka kia dikota muene “eme-muène, ngi xikama ku kiandu kia Nzambi.”

Hinu, kiebhi Nzambi u bhulula o mukua ituxi iú? O kiki o muxima ua Njimbu Iambote o Bibidia i banza.

💔

O phulu ia dimatekenu — kana-ku muthu uaiuka

O phulu ki “imbamba iaiibha iofele” kana, maji o muxi ua muxima. Tunde Adámi, oso a vualua bhoxi dia phulu anga ki a tena kuia kua Nzambi mu nguzu iâ.

Uaiuka ka moneka, né muthu umoxi … Mukonda ene oso ituxi a i te, a bhondalala, o bhu fuma ia Nzambi, i bhulula, ka tena-bhu.” — Loma 3:10-12, 23 (KMB80)
⚖️

O Kitumu ki ki tena ku ngi bhulula

O Kitumu ki kileli kana, maji kixinganeku. Né kiebhi ngi kala mu ku ki bhanga, kiavulu ki ki londekesa kuma ngi bhua kiavulu. O phulu iê o ku tu ambata kua Kristu.

Mukonda mu ikalakalu i xinda o Kitumu, kana muthu u tena kulungila-mu ku mesu ma Nzambi … o Kitumu kifua kia biluka kiledi kietu ki tu tambula konda katé bhuoso bhu ijila Kristu.” — Loma 3:20 · Ngalásia 3:24 (KMB80)
🎁

Mu kiadi — kima kia kibhana, ki ikalakalu kana

O kubhuluka ki o ondo ia imbamba iatangelua kana, maji kima kia kibhana kia Nzambi kua uoso ki uatokalele. Kiene kia bhana kana-ku muthu u tena kudita thathe.

Kuma ku kiadi kia Nzambi ngó ku mua bhulukila mu kuxikana … O kubhuluka, kana ki kuijiia mu imbamba i mu bhanga enu, phala kana muthu u di ta thathe.” — Efezo 2:8-9 (KMB80)
🙏

Ku tu lungisa mu kuxikana

Ki mu kubhanga o Kitumu kana, maji mu kuxikana Jezú Kristu, ku tu tangela kala aiuka — ki tu zuata o kuiuka kuetu kana, maji o kuê.

Kia tu xikina Nzambʼ iki mu kuxikana, tuala ku paze ni muène … phala Nzambi a tu ẋikinine mu kuxikanʼ oko ku tua xikana Kristu, kana mu kubhanga imbamba ia Kitumu.” — Loma 5:1 · Ngalásia 2:16 (KMB80)
📖

O Bibidia i londekesa Jezú

O Bibidia ki divulu dia athu a dikota mba dia kudikuatekesa kana. Tunde Dimatekenu katé Dijingunuinu, ditadi dioso di bhana jimbangi ja muthu umoxi — Jezú Kristu.

O Madivulu enhó, jene-phe jimbangi jami jala ku ngi tanga eme … ni ku a jimbuila ima ioso iòsoneke mu Mikanda Ikôla ia Nzambi, ia mu tokalele muène.” — Nzuá 5:39 · Luka 24:27 (KMB80)
👑

O Utuminu ua Nzambi — o muxima ua malongi ma Jezú

O kima Jezú ualonga kiavulu. O utuminu kiene Nzambi u tumina kala sobha uabhokela mu ngongo ni Jezú anga u kà tenesua ku kuvutuka kuê. Mu dikulusu ni kufukunuka, Jezú o Sobha ua kidi uaxina o phulu, kufua, ni Satanaji.

O thembu ia tenena kia, Utuminu ua Nzambi ua zukama. Dielenu o ituxi ienu, mu xikane o Njimbu Iambote i mi bhana o kubhuluka.” — Marku 1:15 (KMB80)
✝️

O Njimbu Iambote — muene uatenesa o ioso

O ondo ia phulu ki ngi tene kufuta, Jezú ua i futa ku kididi kiami ku dikulusu, ni mu kufukunuka ua xina kufua. Ngi xikama ku “bhanga kiki” kana, maji ku “Ioso iòtenese kiá.”

Ioso iòtenese kiá … mukonda kioso ki tua kexile hanji tu akua ituxi, kiene kia tu fuila Kristu bhu kididi.” — Nzuá 19:30 · Loma 5:8 (KMB80)

O Bibidia ioso i londekesa kididi kimoxi ngó.

O athu ki a tene kubatula o ngiluluka ia ituxi mu nguzu iâ, anga ka kexile-ku muthu uaiuka, né umoxi. Mukonda dia kiki, muthu ua tokalele ku futa o ondo ku kididi kiê.

Jezú ki ueza ngó phala kubhana o malongi mambote. Mukonda ka kexile-ku njila ia mukuá phala ku ngi bhulula, ua tokalele kuiza.

Uoso ua tokalele kukala ku dikulusu dienhodio eme.
Jezú ua ambata o ituxi iami anga a mu pandeka-ku ku kididi kiami.

“Maji muene a mu kuama mukonda dia itondalu ietu … o italakanha iê iene ia tu sake.” — Izaía 53:5

Hanji u dibhana ni kima kimoxi?

Hinu, o mukua phulu u xikana ngó anga uia ku diulu, maji o muthu uambote ki xikana uia ku kalunga?

Kibhudisu kiambote. Maji ixinganeku iiadi ia di sueka-mu.

① O Bibidia ki i batula o athu mu “ambote ni aiibha.” O kitadi ki “uambote kuhiana o mukuenu” kana, maji “o ukôla ua tena ua Nzambi.” Ku pholo iê, kana-ku muthu “uambote kiavulu” (Loma 3:23). Hinu kiki ki “muthu uambote ni mukua phulu” kana, maji kala athu aiadi a mu kata o kata kimoxi kia kufua — umoxi u tambula o uanga, o mukuá u u xina, uixi, “Eme ngi uabhela kuhiana muene.”

② Kima kimoxi ngó ki batula o diulu ni kalunga. Kana o kitadi kia imbamba, maji se ua tambulula Jezú Kristu kala Ngana ietu anga o phulu iê ia tenesa. Uoso ua tena o phulu iê mu manhinga ma Kristu, uia ku diulu; uoso ka mu tambulula, ni o phulu iê i kala, ki uia. Kana-ku imbamba iambote i tena kutenesa o phulu ienhiii.

Hinu o diulu ni kalunga ki “mbote ia imbamba iambote” kana, maji o kima kia ukamba ni Kristu. Ni “kuxikana” ki kuxikinina mu mutue, maji o kubiluka ua uoso u kala ku muenhu uami — uoso ua mu tambulula mu kidi, ki kala mukua thathe, maji u diela mu muxima ua dikota. Mu kidi, o kudilungisa (“eme ngi uambote”) kiene kiteka kia kola kubatula, kiene ki tu bhanga tu xinganeka kuma ki tua tokalela Kristu (Luka 18:9-14).

O Bibidia i u zuela kiambote: “Uoso u xikana o Mona, kʼ êla. Maji uoso ua kambe o ku mu xikana, uêle kiá” (Nzuá 3:18). O kufundisa ki “kutala o muenhu uê kioso ki ua fua” kana, maji ia di batula kiá mukonda se ua tambulula Kristu.

Loma 3:23 · Nzuá 3:18 · Efezo 2:8-9 · Luka 18:9-14

Ki ngi tena ngó kukala ni muenhu uambote sé kuxikana Jezú?

Muene kixinganeku kia phulu kiavulu, maji ki kijiia ihi “o phulu ia kidi.” Tu bhana kifika.

Banza kuma uala mu ngalaua ia jingunza. Né kiebhi ua koplela o ngalaua, ua kala ni henda ku akua ngalaua, ua kala ni muenhu uambote — uene hanji ngunza, mukonda o ngalaua i ku ambata katé ku kididi ki iende-ku (o phulu ia kufundisa). O phulu ki “o imbamba iê” kana, maji “ngalaua iahi ua tokala-mu” (o kididi kiê).

Hinu o Njimbu Iambote ki i zuela “kala kiambote kiavulu”; maji i zuela “buluka ngalaua.” Tundu mu ngalaua ia ituxi anga uia ku Jezú — ku kididi kia ubhe kia mona a Nzambi. Kiki ki kubhokesa o imbamba iê mu nguzu, maji o kuxikina muene u ku zuekela o lukuaku luê anga ubatuka ku ngalaua iê.

Mu kidi o Bibidia i tangela o kubhuluka kala kibuluku kiki: “Muene ua tu kula mu ubhika ua usuku, iú ua tu bheka mu Utuminu ua Monʼ ê ua kazola” (Kolose 1:13).

Ki u dibhuile: kiki ki kilombolola kuma o muenhu uambote ki uala ni ngínda. O kuuaba ki “o ondo” ia kubhuluka, maji o ubutu uê. Uoso ua buluka ngalaua, lelu u kala kiambote, ki mu uoma kana, maji mu henda ia mona.

Kolose 1:13 · Nzuá 1:12 · Nzuá 3:3 · Efezo 2:8-9

Se o mukua phulu u kala ni paze, uixi “Nzambi ua ngi loloka,” maji o mukua hadi hanji u bhita mu hadi — o kiadi ki kiala kia phesu kiavulu?

O kibhudisu kiambote, ni o hadi ia kidi. Maji o kuzuela kuku ki “o kuloloka kua Bibidia” kana — muene o kubilula kuê.

① O kuloloka kua Nzambi ki kuala ni phesu, né. O phulu ki i sueka kala “ki ia di bhange” kana; Nzambi muene ua futa o ondo iê mu muenhu ua Monʼê. O dikulusu ki kilondekeselu kuma o phulu ia phesu, maji kuma o phulu ia neta kiavulu — o kuloloka kua ondo dikota ku mundu uoso.

② O kudiela kua kidi ku bhana ubutu. Se o mukua phulu u kala ni paze ku pholo ia mukua hadi — “Nzambi ua ngi loloka, hinu ngala ni paze” — kiki kudiela kana, maji o kubangela kuê (Matesu 3:8). Ni o kuloloka bhu kaẋi ka muthu ni Nzambi ki kufunda o hadi ia mukua hadi mba ku mu kakela ku loloka.

③ O phulu ki i “bhita” ngó, né. O phulu ioso i futiua mu kididi kimoxi mu iiadi — mba Kristu u i ambata ku dikulusu (kua uoso u mu xikina kana-ku dingi kifundisu, Loma 8:1), mba uoso u mu xina katé ku disukilu u i ambata muene. Hinu kana-ku “kuloloka kua phesu.” O mukua phulu u kala ue ni ondo ku pholo ia ifunge ia ngongo (Loma 13:1-4).

④ O masoxi ma mukua hadi ki maofele ku pholo ia Nzambi, né. Nzambi u dila kumoxi ni a a dila, u xinganeka disoxi dioso, anga ku disukilu muene u a kondona (Dijingunuinu 21:4). Hinu o mukua hadi ki uambata o ondo ia phonzo muene, maji u i bhana kua Nzambi uaiuka (Loma 12:19 — “Phonzo ia ngi tokala eme ngi Ngana, eme-muène ngi futa”).

Matesu 3:8 · Loma 8:1 · Loma 13:1-4 · Dijingunuinu 21:4

O Bibidia muene musoso ua kidi? I monekena kala mutangu ua kale mba divulu dia kuzuata.

O kibhudisu kiambote — ni o kididi kiambote kia kumatekena. O kudibhana ki o kima kia phange kua o kuxikana kana, maji o vondadi ia kutala o ima ni kidi. O Bibidia ki mutangu ua kuxikana ngó se uazola, maji o kima kiasonekua ku thandu dia ididila, mizuua, ni athu a kidi. Ima iofele ngó.

① Ki divulu dimoxi kana, maji “njivu” — maji i tutuna mu muxima umoxi. O Bibidia o kibuilu kia madivulu 66 iasonekua mu mivu kala 1.500 kua asoneki kala 40 — masobha, abhange, alobhi a jixi, mukua kuvunga itadi, mukua uanga, athu a iididila ni a mathembu ma kuxalakana, asoneka kabuke ni ki ejidile mukuabu, mu mizuui itatu (Hebeleu, Aramaiku, Ngeleku). Maji o ioso i tutuna, ki kuxalakana-ku, mu muxima umoxi: o kubhuluka mu Kristu. O kiki o kifuokela ki kibhonza kulombolola mu kima kia kifuá mba o kudibatula kua athu.

② I tundu kudielesua kua dixi (o jiukulu ja kale). Ima iavulu iaxile mu kuxinwa kala iambange, “iasangela mu Bibidia ngó,” iezele kudielesua kua jiukulu. O uana ua Davidi mu ditadi diasonekua “o dibhata dia Davidi” (o ditadi dia Tel Dan); Pôntio Pilatu, o mfumu ua jibha Jezú, mu kifuokelu kia dijina diê; o phongo ia menha ia sobha Ezekiia (II Jisobha 20:20), mu phongo muene ni kifuokelu kiê. Katé o aHetiti, iaxile mu kixila “athu a kixinganeku,” iatundu kala dibhata dia dikota mu jisalukulu.

③ Muene o divulu dia kale dialamenua kiambote kiavulu (o madivulu). Mu uvulu ua madivulu ialamenua, o kudilungila kuê, ni o thembu bhu kaẋi ka kusoneka ni kukopia, o Bibidia ki diala ni mukuá mu madivulu ma kale. O divulu dia Izaía dia kumatekena kua Kristu, mu Madivulu ma Mungoua ua Kafua (iasangela mu 1947), iadilungile ni o divulu dia tena kala mivu 1.000 ku rima, kala disonekenu ku disonekenu — kilondekeselu kuma o Bibidia dialamenua kiambote mu mathembu moso.

④ O iasonekua kuhia iabhitile kala kiki (o ulondekeselu). O Kikutu kia Kale, kiasonekua mivu iavulu kuhia kua Jezú, i londekesa mu kidi o kuvualua kuê mu Belene (Mikeia 5:2), o muselevende ua hadi (Izaía 53:5), ni o ima ia dikulusu (Jisálamu 22). Iateneka kiavulu phala ku i xina kala kiofele.

⑤ Asoneki ki a Bibidia a soneka-ku ue. O musoneki ua kuLoma Tácito ni o musoneki ua kuJudé Josefo — kana-ku né umoxi muKristau — a tonge Jezú, o kujibha kuê, ni o dingeleja dia kumatekena. Mukutu, o adisíbulu a di sasele mu uoma a di bhana o muenhu uâ mu kuela jimbangi ja kufukunuka — kana-ku muthu u fua mukonda dia kima ki ejidile kuma o makutu.

Phala kuzuela kiambote, o ima ienhiii i londekesa kuma o kuxikana o Bibidia ki kima kia kufuokeleka kana, maji kia kifuokela; ki “ulondekeselu” u suina kala o mbalu kana. Hinu o kukolesua kua muKristau ki ku tundu ku ulondekeselu ngó, maji ku kutetuluka ku Nzumbi Ikôla i bhana ku muxima kioso muthu u tanga o Diambu. O Bibidia i zuela: “O kuxikana kuijiia mù kuivua o hundu, o kuivua o hundu, kuijiia ku Njimbu Iambote ia Kristu” (Loma 10:17). Hinu, né kiebhi i monekena kala kuzuata, o ku i tanga eie-muène kiene kimatekenu. O ulondekeselu u jikula o dibhitu, ni o kukolesua ku kula mu uoso u tanga.

II Jisobha 20:20 · Izaía 53:5 · Mikeia 5:2 · Loma 10:17

Hinu — ihi ngi bhanga eme?

O henda iii ki ujimbu kana, maji kikuatekelu. Se o henda iapandekue ku kididi kiê ia kuata o muxima ué, samba kiki kiazeza, dizuela ku dizuela.

Nzambi,

ngi xikana kuma ngi mukua ituxi ki ngi tena kudibhulula muene.

Ngi xikana kuma Jezú ua ngi fuila ku dikulusu anga ua fukunuka.

Loloka o ituxi iami ioso, anga tunde lelu kala Ngana ua muenhu uami.

Ngi tambulula kala mon’é, anga u ngi bhane o muenhu ua ubhe.

Mu dijina dia Jezú ngi samba. Améni.

Se uasamba kiki ni muxima uoso, o Bibidia i zuela kuma uakala kiá mona a Nzambi. Ki uala muanginadi kana — sota dingeleja dia bhofele anga uende mu njila ia kuxikana kumoxi ni akuenu.

“Maji amoxi-mu a mu tambulula, ia a xikana dijina diê; enhá Nzambi ua a bhana o kutena kua kukala anʼê.” — Nzuá 1:12 · Loma 10:9-10

Nzambi umoxi,
mu musoso umoxi,
u tu sota ni henda
i ki kondoka muku.

“Né kalunga, né muenhu … né kima dingi kioso-kioso kia di bhange, kana-ku kima ki tena ku tu batukisa ku henda ia Nzambi, iene mua Kristu Jezú.” — Loma 8:38-39

Ku thandu dia musoso uú, o Kitumu, o madivulu a misoso, o jipolofeta, ni o jimukanda a bhakela o “xitu.”
Tunde lelu, divulu dioso u jikula, u kuijiia “kididi kiahi uala mu musoso.”

Imuaxidi ku thandu dia o kixinganeku kia ndunge ia kubhuluka, kiebanjeliku · kierefolomadu kiene o dingeleja dia kuProtestante kia Koleia kiavulu kibhana.

Mabhudisu · maxinganeku — Sonekena mukanda

GitHub·MIT·CC BY 4.0