Lusemono
🧵Disonganga Yesu
Nza yasemo mu nzila ya «Diambu». Nsangu Zambote ya Yoane kesamuna vo Diambu diodio i Yesu mwena kibeni (Yoane 1:1-3).
💛Zola kekele
Disolo ka dibantikanga mu mfundusu ko, kansi mu lusemono lwadukulwa mu zola.
«Ekuma mbi Nzambi kasema bantu balenda vanga disumu? Ka kuyifwene ko vo kakana kutusema ata fioti ko?»
Nzambi wasema nza ye bantu ka mu kukonda kima ko, kansi mu zola kwadukulwa. Kusema bantu bonso bantu bena ye kingana ye Nzambi i, mu diau kibeni, zola. Ye ata ngiza ya disumu ka yakala kuna kwa nza ya lukanu lwa luvuluku lwa Nzambi ko (Baefeso 1:4-5). Diambu diantete dia Biblia ka i mfundusu ko, kansi i zola.
▸ Tanga diaka
Biblia ka ibandanga mu mvunganu wa nduenga ko, kansi mu mbokolo: «Na ebandeli, Nzambe…» Nza ka i diambu dia mpamba ko, kansi i salu kia Nzambi wa kimuntu.
- Kifwani kia Nzambi · va kati kwa bivangwa biawonso, muntu kaka wasemo mu kasimbasana ye Nzambi — mu kunzaya ye mu lunga-lunga nza.
- Luvundulu · luvundulu lwa lumbu kia nsambwadi disonganga vo mawonso mameni ye makala mu luvuvamu (shalom): «makala mambote».
- Edeni · nza vana kasia bivisu ko, vana Nzambi ye bantu badiata va kimosi.
Mbuka
🧵Disonganga Yesu
Nsilu wantete wa Nsangu Zambote, wavewa vana vana kuna kwa Mbuka: «mbutu mia nkento» mikundata ntu wa nioka — ye diodio i Yesu (Ebandeli 3:15; Baroma 16:20; Bagalatia 4:4).
💛Zola kekele
Mu ntangu kibeni bantu bavanga disumu, Nzambi wasila nsilu wa luvuluku vana vana.
«Kuvaikiswa ye kuvanwa lufwa kaka mu diambu dia kudia mbongo yimosi — Nzambi ka una makasi mayingi kuluta ko?»
Kuvaikiswa mu Edeni kwakala mfundusu ye nlemvo va kimosi. Vo, mu kuvambana ye Nzambi ye lusemono lwabukana, muntu wadia nti wa zingu ye wazinga mu mvu ya mvu, wazasiala wakangama mu mpasi mu mvu ya mvu (Ebandeli 3:22). Kuyambula lufwa kwakala kuziula nzila ya kuvutuka; ye vana vana Nzambi wasila nsilu wa Mvuluzi (Ebandeli 3:15). Zola kiakala va kati kwa mfundusu.
▸ Tanga diaka
Mu nzila ya kukolama mu vava «kala bonso Nzambi», disumu diakota mu nza. Mbutu ka i kaka bukuna nsiku ko, kansi i bukuna kwa kingana.
- Kingana kibukini · ye Nzambi (kukiswekila), ye akundi (kuvananga nkanu), ye lusemono (nsende ye salu kiangolo).
- Lufwa · lulukisu «ozafwa kieleka» luayika kieleka.
- Ebandeli 3:15 · kansi va kati kwa mfundusu, nsilu wa luvuluku weyiza ntete. Bantu ba ngangu beyitumbula «protoevanjile» (Nsangu Zambote yantete).
Mase ma kala
🧵Disonganga Yesu
Nsilu wa vo «bantu bawonso bezasakumunu» ulungidi mu Yesu, mbutu wa Abalayama (Bagalatia 3:16).
💛Zola kekele
Nzambi weyiza ntete kwa muntu wakana fwanana ko, wambokila mu nkumbu andi, ye wankitula nto a lusakumunu.
«Abalayama wasolwa mu diambu kakala ye lukwikilu lunene; bantu bawonso ba Biblia ka i bingangu bia nkadulu yambote ko?»
Abalayama mpe wavuna ye wakatikisa, ye Yakobo wakala nkua-luvunu. Nzambi ka wabokila «bantu bafwanana» ko, kansi mu nlemvo wabokila bantu bazele ye mabadi. Ekuma dia kusola ka i mbote yau ko, kansi i zola kia kwikizi kia Nzambi (Deteronome 7:7-8).
▸ Tanga diaka
Nzambi ubantikidi manisa diambu dia bantu bawonso mu kuboka muntu mosi kaka, Abalayama. Ntima wa wau i kingana (nsilu) — kanda dinene, ntoto, ye «lusakumunu mu diambu dia bantu bawonso».
- Lukwikilu · Abalayama wakwikila nsilu wakana monika ko, ye wautangulwa kwa yandi bonso busonga (Ebandeli 15:6).
- Izaki ye Yakobo · nsilu ulutidi; Yakobo (Isaele) wabuta makanda kumi ye mole.
- Yozefe · mpangi zandi zamteka, kansi wayika mfumu — «Nzambe abongolaki yango bolamu mpo na kokokisa» (Ebandeli 50:20).
Kuvaika mu Engipto ye mfinda
🧵Disonganga Yesu
Pasaka — vana menga ma mwana-meme makatula lufwa — disonganga Yesu, «Mwana-meme eto wa Pasaka», ubandama mu diambu dieto (1 Bakorinti 5:7).
💛Zola kekele
Wawa kunguluta kwa bantu ba kimbundu ye wakulumuka yandi mosi mu kubakudila.
«Nsiku (minsiku) ka i tezo vo nsamu ufwete kuluta mu diambu dia kuvuluzwa ko?»
Nzambi wavuluza bau ntete kuna kwa kuvana Nsiku. Minsiku kumi mibandanga mu mbokolo ya luvuluku: «Nazali Yawe, Nzambe na yo, oyo abimisaki yo wuta na… Ejipito» (Kobima 20:2). Nsiku ka i «landa wau mu diambu dia kuvuluzwa» ko, kansi i ntwadusu ya zola ya mpila bantu basidi vuluzwa mu nlemvo bafwete zinga (Deteronome 7:7-9). Nlemvo ukalanga ntete ntangu yawonso; bulemvoki i mvutu.
▸ Tanga diaka
Luvuluku lunene kuluta lwa Luwawanu Luankulu. Isaele wakala mu kimbundu wakudulwa mu ngolo za Nzambi ye wakitulwa bantu bandi.
- Pasaka · nzo yina yena ye menga ma mwana-meme va mwelo yasabukwa kwa lufwa — kifwani kia makaba mawonso ma kuna kuntwala.
- Mbu wa Mbwaki · luvuluku vana nzila isukidi; «kusabuka» kuayika dimbu dia lubantiku luampa.
- Kingana kia Sinai · mu nzila ya Minsiku, balongoka mpila ya kuzinga bonso bantu ba Nzambi.
- Nzo a tenta · buka kianlongo kia kuvioka-vioka vana Nzambi kazingilanga va kati kwa bantu bandi — kifwani kia «Emanwele».
- Mvu 40 · kukolama kwakitula mbandu mosi kuzietela mu mfinda, kansi Nzambi wasiala vana ye mana ye kunda kia tuti ye kia tiya.
Kubaka ntoto ye Bazengi-mambu
🧵Disonganga Yesu
Mu kanda dia Ruti dituka Davidi, ye mu kanda dia Davidi dituka Yesu (Matayo 1). Ata va kati kwa mvindu, kanda dia Masiya dilanda kaka.
💛Zola kekele
Ka kuyivioka vo bamteka mbala ye mbala, konso ntangu baboka utumini nkudidi ye watombula bau diaka.
«Kubaka Kanana kwakala vonda kwa ntima wambi; Nzambi wa Luwawanu Luankulu una kibeni ye ntima wambi.»
I diambu diampasi dikana mana mu diambu dimosi ko ye divavanga lukebuku. Kansi Biblia ka isonganga dio bonso mvindu wa mpamba ko, kansi mfundusu kuna kwa bivangu biambi bia tsisi (ata kutambika bana bonso makaba), kuna kwa ntima walewulu wayingi (Ebandeli 15:16; Deteronome 9:4-5; Levitike 18:24-25). Nzambi kelewulanga ata mu kufundisa, ye ndiona obaluka kwa Yandi keyambulanga yandi mu kiese, ata nzenza, bonso Rahaba ye Ruti (Yozue 6:25; Ruti 4:13-17).
▸ Tanga diaka
Va nsi a Yozue bakoti mu ntoto wa nsilu, kansi vana kuna kwa kuzinga bevilakana Nzambi nswalu. Bazengi-mambu i nzunga yimosi kaka ya kuvutukila.
- Nzunga ya kulumuka · disumu → kuyamiswa → kuboka → nzengi-mambu okudila → disumu diaka. Diyikanga kaka diambi kuluta.
- Bazengi-mambu · Gedeon, Samison, Debola — minkudidi mia ntangu yafioti, mia kibakala kansi mizele ye mabadi.
- Ruti · disolo dia kukienzula kwa kwikizi mu ntangu ya tombe; nkento wa nzenza okoti mu kanda dia Davidi (ye dia Yesu).
Kintinu kia kintwadi
🧵Disonganga Yesu
«Kiandu kia kintinu kia mvu ya mvu» kilungidi mu Yesu, mwana wa Davidi — diau dina keyitumbulwa «Mwana wa Davidi» (Luka 1:32-33; Matayo 1:1).
💛Zola kekele
Ka kayambula ko ata Davidi wabwa; mu nzila andi wasila nsilu wa mfumu wa mvu ya mvu.
«Davidi wakala ngangu wakonda mbi; diau bamwitumbula “muntu wa ntima wa Nzambi”.»
Davidi wavanga kuzumba ye ata kuvonda muntu. «Muntu wa ntima wa Nzambi» ka disonganga kukonda mbi ko, kansi ndiona kasweka disumu diandi ko — wabalula ntima mu kuzika ye wavutukila ntangu yawonso kwa Nzambi (Nzembo 51). Zola kia Nzambi ka kelozanga ko ata ndiona obwidi mu ngolo.
▸ Tanga diaka
Ntangu ya nkembo ya Isaele, va nsi a mintinu mitatu.
- Saulo · mfumu wantete wabokisa bantu; lubantiku lwambote kansi lwabivuka mu kukolama.
- Davidi · «muntu wa ntima wa Nzambi». Wanunga Goliyati ye wakitula Yelusalemi mbanza a kintinu. Wavanga disumu dinene (Bati-Sheba) kansi wabalula ntima mu kuzika (Nzembo 51).
- Kingana ye Davidi (2 Samuele 7) · Nzambi wasila nsilu wa kusikidisa kanda dia kintinu dia Davidi mu mvu ya mvu — muanzi wamfunu wa vuvu kia Masiya.
- Salomo · va ntandu wa nduenga ye kimvwama watunga Tempelo, kansi kuna kwa nsuka ya zingu kiandi wabaluka kwa biteki.
Kintinu kiavambana
🧵Disonganga Yesu
Mu ntangu yayi mbikudi babikula Masiya wukana yiza mu kiakikia kuluta (Ezaya 9:6; Ezaya 53).
💛Zola kekele
Kwa bantu bansingidila, utumini mbikudi, ye kebondelanga: «Luvutuka, ngina lomba».
«Mbikudi i mmoni-mambu osakulanga lumbu kiakwiza; Nzambi wa Luwawanu Luankulu una kaka ye makasi.»
Diambu diamfunu dia mbikudi ka i «kusakula lumbu kiakwiza» ko, kansi i kuboka kwa ntima wa Nzambi: «luvutuka, ngina lomba». Ata lulukisu lwa mfundusu lulukanga bivisa ko, kansi kuvutula bantu mu kuvana zingu: «nasepelaka na kufa ya moto mabe te» (Ezekiele 33:11).
▸ Tanga diaka
Mu bilumbu bia mwana wa Salomo kintinu kiavambana: kintinu kia nodi kia Isaele (makanda 10, mbanza a kintinu Samaria) ye kintinu kia sidi kia Yuda (makanda 2, mbanza a kintinu Yelusalemi).
- Isaele (nodi) · mintinu miawonso misadila biteki; kiabwa va meso ma Asili mu 722 L.K.
- Yuda (sidi) · kanda dia Davidi dilanda, ye mintinu miambote mia fioti bonso Ezekiasi ye Yoziasi, kansi wawonso wakulumuka.
- Mbikudi · Eliya, Amosi, Ezaya, Yelemiya beboka «luvutuka!». Mbikudulu ya Masiya yayika yingi kuluta vava («nsadi wamonoso mpasi» wa Ezaya 53).
Kimbundu
🧵Disonganga Yesu
Va kati kwa kuzika kwa kukonda vuvu, Yelemiya wasila nsilu wa «kingana kiampa» (Yirimia 31:31) — kingana kina kibeni Yesu kakanga va Madia ma Nsuka.
💛Zola kekele
Wakulumuka va kimosi yau ata mu ntoto wa tombe kuluta wa kimbundu, ye wasila nsilu wa luvutukulu.
«Kimbundu kisonganga vo Nzambi wayambula Isaele yawonso.»
Kimbundu ka kiakala kuyambula ko, kansi nsongolo ye nvelolo wa Se kwa mwana wa zola (Baebre 12:6). Nzambi ka wakwenda ko; wakala va kimosi ye Daniele va kati kwa kimbundu ye wasila nsilu: «nayebi malamu mabongisi oyo nasalaki mpo na bino… mabongisi mpo na kopesa bino elikya mpe bomoi malamu» (Yirimia 29:11).
▸ Tanga diaka
Malukisu malungidi. Tempelo diayoka ye bantu banatwa ku Babiloni — kuvidisa ntoto, mfumu, ye Tempelo: buka kia nsi kuluta.
- Mbuka miole · Isaele (Asili, 722 L.K.) ye Yuda (Babiloni, 586 L.K.).
- Daniele · mbandu wa lukwikilu ata mu nzo a mfumu wa nzenza (dibulu dia zikhosi); wamona zimbonokono za «kintinu kia mvu ya mvu» kikana yiza.
- Nto a vuvu · mbonokono wa mvesi miayuma miavutuka mu zingu (Ezekiele 37) ye «kingana kiampa» kia Yelemiya disonganga lumbu kiakwiza va kati kwa tombe.
Kuvutuka mu kimbundu
🧵Disonganga Yesu
Malaki, nkanda wa nsuka wa Luwawanu Luankulu, usukidi mu kubikula ntumwa wukana yidikila Masiya nzila: «Nakotinda ntoma na Ngai» (Malaki 3:1).
💛Zola kekele
Ata kwa bantu babwa mbala ye mbala, ka kakatula nsilu andi ko, kansi watombula bau diaka.
▸ Tanga diaka
Mu nsiku wa mfumu wa Pelesi Sirisi (538 L.K.) kuvutuka kwabantika. Mu mbala tatu bavutuka ye batunga diaka kina kiabivuka.
- Zorobabele · watunga diaka Tempelo (diamana mu 516 L.K.).
- Esidrasi · walonga diaka Diambu ye wavutula lukwikilu.
- Neyemi · watunga diaka nkaka ya Yelusalemi mu bilumbu 52.
- Esitere · wavuluza Bayuda mu Pelesi mu lufwa — «mu diambu dia ntangu yi mpila yoyo».
- Nzala yilanda · Tempelo ditelamene, kansi mfumu bonso Davidi kakena ko. Bantu bevingila Masiya.
Mvu ya luvuvamu
🧵Disonganga Yesu
«Kuyidika buka» kuawonso kwakala salu kia Nzambi mu diambu Yesu kayiza kaka mu «lulungilu lwa ntangu».
💛Zola kekele
Ata mu mvu 400 ya luvuvamu, mu kuswama, wakala kuyidika nzila ya luvuluku.
«Vo mu mvu 400 diambu ka diakala ko, ka disonganga ko vo Nzambi wakwenda vo wakala kuvunda?»
Luvuvamu ka i kukonda ko. Ka katuba kaka ko; mu ntangu yina yawonso wakala kuvioka-vioka mintinu, ndinga, ye nzila mu kuyidika buka kia luvuluku. Mu ntangu ya luvuvamu kuluta, Nzambi wakala kusala mu ngolo kuluta, mu zola (Bagalatia 4:4).
▸ Tanga diaka
Tuka mu Malaki nate ye Luwawanu Luampa, pene mvu 400 mialuta mukonda Masono mampa. Kansi kuna kwa kinkulu Nzambi wakala kuyidika nzila ya Nsangu Zambote.
- Kintinu kiabaluka mu moko · Pelesi → Ngeleki (Alesandele, 333 L.K.) → ba-Ptolémée ye ba-Séleucide → kufuluka kwa ba-Makabe (167 L.K.) → Loma (63 L.K.).
- Ngeleki (Greki) · kunungina kwa Alesandele kwakitula ndinga ya Ngeleki ndinga ya bantu bawonso; Luwawanu Luankulu lwasekolwa mu Ngeleki (Septante), kwaziula nzila mu diambu Nsangu Zambote yamwanga nswalu.
- Nzila ye luvuvamu lwa Loma · nzila zambote ye «Pax Romana» miayika nzila za nsamununu.
- Nzo za lukutukunu ye dibundu · malongi ma nzo a lukutukunu makinama muanzi; Bafalisi ye Basadukayo babasika; ye nzala ya Masiya yayela.
Yesu weyiza
🧵Disonganga Yesu
Mbutu mia nkento (diambu 2), lusakumunu lwa Abalayama (3), mwana-meme wa Pasaka (4), mfumu wa mvu ya mvu wa Davidi (6), kingana kiampa (8) — mawonso malungidi mu muntu mosi kaka, Yesu: Mbikudi, Nganga-Nzambi ye Mfumu eto wa kieleka.
💛Zola kekele
Bu twakala kwaku bantu ba masumu, utumini Mwana andi ye wavana zingu kiandi.
«Yesu i mosi kaka va kati kwa balongi bambote ba nkadulu; kulunsi kwakala bukuna kwa kiadi.»
Yesu wasamuna vo yandi i Nzambi mwena kibeni (Yoane 8:58), ye kulunsi ka kwakala diambu dia mpamba ko vo bukuna ko kansi zola kwakanwa. Ka bamnata mu ngolo ko; wavana zingu kiandi yandi mosi (Yoane 10:18). «Bolingo oyo eleki monene ezali : kokaba bomoi mpo na balingami.» (Yoane 15:13).
▸ Tanga diaka
Luvuvamu lwabukana; Ndiona wasilwa nsilu weyiza. Nsangu Zambote zia ya bana zitelama kimbangi kia zingu, lufwa, ye mfulukulu ya Yesu mu mpila ya ya.
- Kuyika muntu · Nzambi wayika muntu (Emanwele, «Nzambi una ye beto»), mu buka kia nsi kia Beteleme.
- Salu · walonga Kintinu kia Nzambi, wabukula bambevo, wabokila bantu ba masumu. «Ndiona ummweni umweni Se.»
- Kulunsi · wafuta va kintinu kieto ntalu ya disumu ye lufwa wanata mbuka (diambu 2). Mwana-meme wakieleka wa Pasaka.
- Mfulukulu · mu kufuluka mu lumbu kia ntatu, obukidi ngolo za disumu, lufwa, ye Satana — ata va kulunsi «Asilisaki makasi ya milimo mabe mpe ya nguya ya bakonzi ya molili… tango alongaki yango na ekulusu» (Bakolose 2:15).
Diau Yesu i Mbikudi eto wa kieleka (osonganga nzila kwa Nzambi), Nganga-Nzambi eto wa kieleka (ofutanga disumu mu nitu andi kibeni), ye Mfumu eto wa kieleka (onungidi disumu, lufwa, ye Satana ye keyalanga mu mvu ya mvu).
Dibundu dibantikidi
🧵Disonganga Yesu
Disolo diadi dilanda nate ye unu. Biblia isukidi mu nsilu wa vo Yesu uzavutuka ye ukitula bima biawonso biampa (Emoniseli 21).
💛Zola kekele
Zola twatambula, buabu kefilanga kio kiamwangana mu nza yawonso.
«Dibundu i kintwadi kia bantu bafwanana, vo nzo kaka.»
Dibundu ka i kintwadi kia «banlongo bafwanana» ko, kansi kia bantu ba masumu balolokwa. Ata ntumwa Polo wakiyitumbula «moto ya liboso na masumu» (1 Timote 1:15). Dibundu dia lubantiku mpe diaswana ye diabwa (Misala 6:1; 1 Bakorinti 1:11). Dibundu ka i buka kia kukiniemisa ko, kansi bantu bena kuvana zola batambula (Yoane 13:34-35).
▸ Tanga diaka
Kuna kwa Yesu kakuma ku ezulu, Mpeve wasilwa nsilu weyiza va Pantekoti ye dibundu diabutuka. Nsangu Zambote yamwangana mu ngolo.
- Pantekoti · Mpeve wakitula minlonguki miakala mu wonga mbangi za kibakala.
- Petelo · wasamuna Nsangu Zambote kwa Bayuda mu Yelusalemi.
- Polo · tuka mwamisi nate ntumwa, walonga mabundu mu nza ya Banzenza ye wasonika minkanda.
- Nate ye nsuka · Yelusalemi → Yuda → Samaria → Loma. Nsilu wa «bantu bawonso» wavewa kwa Abalayama ulungidi.
- Ye beto · disolo ka disukidi ko; dilanda kuntwala nate ye luvutukulu lwa Yesu ye ezulu diampa ye ntoto wampa.
Luvutukulu (mawonso mampa)
🧵Disonganga Yesu
Edeni dia lusemono lwantete divutulwa ku nsuka bonso «Yelusalemi diampa». Nzambi kezinganga ye bantu bandi mu mvu ya mvu — lulungilu lwa Emanwele (Emoniseli 21:3; Matayo 1:23).
💛Zola kekele
Ku nsuka uzasikula mansanga mawonso ye ukitula bima biawonso biampa mu zola.
▸ Tanga diaka
Biblia ka isukidi mu ntangu ya dibundu ko. Nkanda wa wau wa nsuka, Emoniseli, isonganga Yesu wukana vutuka mu lungisa mawonso.
- Luvutukulu · mfumu wasilwa nsilu uvutukidi mu nkembo.
- Ndungunu ya nsuka · Satana ye lufwa bivuvuswa mu mvu ya mvu, ye Klisto keyalanga bonso Mfumu wa mintinu (1 Bakorinti 15:25-26; Emoniseli 20:10).
- Mfundusu ye mfulukulu · mambi mawonso masungumunu, ye bafwa bafuluka.
- Ezulu diampa ye ntoto wampa · disumu, lufwa, mansanga, ye mpasi biasuka mu mvu ya mvu (Emoniseli 21:4).
- Edeni divutulwa · mu «Yelusalemi diampa» diambote kuluta lubantiku, Nzambi kezinganga ye bantu bandi mu mvu ya mvu — buka kina Biblia yawonso yakala kwenda.
Diau buabu i ntangu ya «dimeni, kansi ka diabwidi ko»: va kati kwa Yesu luvuluku lumeni vangama, kansi lulungilu lwa luawu lukala kuvingilwa kwaku.