Uumama
🧵Yeso agarsiisa
Addunyaani “Dubbii”tiini uumame. Wangeeli Yohaannisi Dubbiin suni Yeso mata isaa tahuu isaa labsa (Yohaannisi 1:1-3).
💛Jaalala hin'lakisne
Jalqabni sheekkoo murtii miti, ammo addunyaa jaalalaani d'angala'eeni uumameti.
“Maafi Waaqi nama daba tolchu danda'u uume? Osoo nu hin'uumin wayyaa hin'turree?”
Waaqi addunyaafi nama hir'inna tokoleeni miti, ammo jaalala d'angala'eeni uume. Nama nama Waaqa woliin firooma qabu god'uu mataani jaalalaati. Daba galuunileeni karoora baafama Waaqaa alaa hin'turre (Efesoosi 1:4-5). Sheekkoon Kitaaba Qulqulluu jalqaba murtii miti, ammo jaalalaati.
▸ Heddu argi
Kitaabni Qulqulluu falaasama (philosophy) miti, ammo labsiini jalqaba: “Gaafa qaraa fiit'e, Waaqi…” Addunyaani carraa miti, ammo hojja Waaqa namaa (personal)ti.
- Fakkii Waaqaa · uumama ch'ufa keesa, namni ch'alla Waaqa fakkaachuuf god'ame — isa beekuufi addunyaa eeguuf.
- Boqonna · boqonni guyyaa torbaffaa wonti ch'ufti raawwatee nagayaani (shalom) jiraachu agarsiisa: “dansa ture.”
- Edeni · addunyaa osoo hin'cabin, Waaqafi namni woliin d'eemani.
Kufaatii
🧵Yeso agarsiisa
Waadaa Odu Dansaa jalqaba, eegi kufaatii suniti kenname: “d'aloota niitii” mata bofaa ch'arasa — suni Yeso (Uumama 3:15; Roma 16:20; Galaatiyaa 4:4).
💛Jaalala hin'lakisne
Yero namni daba tolche, Waaqi bakkuma suniti baafama waadaa gale.
“Iji tokko nyaachuu ch'alla baafamee hamma du'aa argachuu? Waaqi guddo hammaataa miti?”
Edeni keesaa bahuun murtiifi rahmataati. Waaqa irraa addaa, haala cabe suni keesa, osoo namni muka jireennaa nyaatee haga jiru jiraate, d'ibaa keesa haga jiru qabamuu (Uumama 3:22). Du'aa hayyamuun karaa deebii bane; bakkuma suniti Waaqi Baasaa waadaa gale (Uumama 3:15). Murtii keesa jaalalatu ture.
▸ Heddu argi
Ajaja-d'iisa “akka Waaqa tahuu” barbaaduutiini, dabni addunyaa keesa gale. Iji isaa seera tokko cabsuu ch'alla miti, ammo firoomaa cabuuti.
- Firoomaa cite · Waaqa woliin (d'okachuu), woli woliin (woli irra qabuu), uumama woliin (qoraattiifi d'ama).
- Du'aa · akeekkachiisi “d'ugaani du'aa” d'ugaa taha.
- Uumama 3:15 · ammo murtii jiddu, waadaani baafamaa duraan d'ufa. Barsiisoti kana protoevangelium (Odu Dansa jalqaba) jed'an.
Abbootii
🧵Yeso agarsiisa
Waadaa “gosti ch'ufti eebifamani” jed'u Yeso, d'aloota Abrahaamitiini guutame (Galaatiyaa 3:16).
💛Jaalala hin'lakisne
Waaqi nama hin'malle duraan barbaade, maqa isaa waamee, buufata eebaa god'e.
“Abrahaam d'ugefacha guddoofi filatame; namooti Kitaaba Qulqulluu ch'ufti gootota dansummaa miti?”
Abrahaamilleeni soobe, shakke; Yaaqoob gowwomsaa ture. Waaqi “namoota malan” miti, ammo eebaani namoota hir'inna qaban waame. Sababni filannaa dansummaa isaani miti, ammo jaalala amanamaa Waaqaa (Keessa Deebii 7:7-8).
▸ Heddu argi
Waaqi rakkoo namummaa ch'ufaa nama tokko, Abrahaam, waamuun furuu jalqaba. Onnee isaa wold'aqisa (waadaa)ti — gosa guddo, lafafi “gosa ch'ufaaf eeba.”
- D'ugefacha · Abrahaam waadaa hin'mul'anne d'ugefate, d'ugaan herregameef (Uumama 15:6).
- Yisihaaqfi Yaaqoob · waadaani d'aloota itti'aanuti dabra; Yaaqoob (Israeli) abbaa gosa kud'a-lamaaniti.
- Yoseef · obboleeyaniini gurgurame ammo bulchaa tahe — “Waaqi waan hamtu suni garagalche dansaa tolche” (Uumama 50:20).
Bahuufi Gammoojii
🧵Yeso agarsiisa
Faasiika — bakka d'iigi xobbolaa du'aa deebise — Yeso, “xobbolaa Faasiika keenna,” nuuf maskali gubba hid'ame agarsiisa (1 Qorontoosi 5:7).
💛Jaalala hin'lakisne
Aada'a uummata gabraa d'agaye, mata isaa gad bu'ee baase.
“Seerri (ajaja) qormaata ykn ulaagaa baafamuuf darbu malu miti?”
Waaqi Seera kennuu dura isaani baase. Seerri Kud'aanileeni labsii baafamaatiini jalqaba: “Anini AABBO Waaqa kanketi, ka lafa Misiri fulla atini tisse iti tate keesaa si baase” (Bahuu 20:2). Seerri “baafamuuf eegi” miti, ammo namoota duraan eebaani baafamaniif akkamiti jiraachu jed'u qajeelfama jaalalaa (Keessa Deebii 7:7-9). Yero ch'ufa eeba dura; ajaja-d'ageeffacha deebiiti.
▸ Heddu argi
Baafama guddaa Kakuu Moofaa. Israeli gabra ture humna Waaqaatiini bilisa bahee uummata isaa god'ame.
- Faasiika · mani d'iiga xobbolaatiini mallattaa'e du'aani dabarfame — fakkii aarsaa booda ch'ufaa.
- Galaana Diimaa · karaan bakka d'umateti baafama; “gama ce'uu” mallattoo jalqaba haaraa.
- Wold'aqisa Siinaa · Seera Kud'aniini akkamiti uummata Waaqaa tahanii jiraachu baratan.
- Dunkaana qulqulluu · iddo qulqulluu sosocho'u Waaqi uummata isaa giddu jiraatu — d'iyaa “Immaanu'eli.”
- Waggaa 40 · ajaja-d'iisaani d'aloota tokko gammoojii keesa joora, ammo Waaqi mannaafi utubaa duumessaafi ibiddaani isa woliin jira.
Mohaachafi Hayyuu
🧵Yeso agarsiisa
D'aloota Rutitiini Daudi d'ufa, d'aloota Dauditiini Yeso d'ufa (Maatoosi 1). Burjaajee keesalleeni, muka d'aloota Masiihaa itti fufa.
💛Jaalala hin'lakisne
Yero ch'ufa ganamuus, yero iyyatan ch'ufa baasaa ergee amma kaase.
“Mohaachi Kanaani ajjeecha rahmata maleeti; Waaqi Kakuu Moofaa d'ugaa hammaataa.”
Kun mata-duree jecha tokkoon hin'furamne, of-eeggannoo barbaada. Ammo Kitaabni Qulqulluu akka humna sababa malee miti, ammo akka murtii waqtii d'eera hamenya caalaa (ijoollee aarsaa god'uus dabalatee) booda, obsa heddu booda (Uumama 15:16; Keessa Deebii 9:4-5; Lewwota 18:24-25). Waaqi murtiitti illee hin'ariifatu, nama gara isaa deebi'eef, nama ormaa Raahaabifi Rutillee, gammachuun simata (Iyyaasu 6:25; Ruti 4:13-17).
▸ Heddu argi
Iyyaasu jala lafa waadaa seenani, ammo eegi qubatani dafanii Waaqa irraanfatan. Hayyuu fakkii tokkocha deddeebiiti.
- Marsaa gad bu'aa · daba → cunqursaa → iyyacha → hayyuu baasa → amma daba. Yero ch'ufa caalaa hammaata.
- Hayyoota · Ged'oon, Saamsoon, Debooraa — baasota yero-d'iaa, gootota ammo hir'inna guddo qaban.
- Ruti · sheekko ifaa amanamuu waqtii dukanaa keesa; niiti gosa biraa muka Daudi (Yeso) keesa seente.
Mootummaa Tokkoome
🧵Yeso agarsiisa
“Teessoo hegeri” Yeso, d'aloota Daudi keesaa, ni guutame — tanaafi inni “Ilma Daudi” jed'ame (Luqaasi 1:32-33; Maatoosi 1:1).
💛Jaalala hin'lakisne
Daudi kufeellee hin'gatne; isaani mooti hegeri waadaa gale.
“Daudi goota hir'inna hin'qabne; tanaafi ‘nama akka onnee Waaqaa’ jed'ame.”
Daudi sagaagalee namas ajjeese. “Nama akka onnee Waaqaa” hir'inna hin'qabu jechu miti, ammo nama daba ufi hin'd'oksin — gad d'eesaani deebi'ee yero ch'ufa Waaqaati deebi'e (Faarsa 51). Jaalalli Waaqaa nama guddo kufeeleeni hin'gatu.
▸ Heddu argi
Yero guddinna Israeli, mooti sad'aani bulfame.
- Saa'ol · mooti jalqaba uummati gaafate; jalqaba dansa ajaja-d'iisaani balleessame.
- Daudi · “nama akka onnee Waaqaa.” Gooliyaad moohe Yerusaalem magaala god'ate. Daba guddo (Batsheeba) tolche ammo onnee isaatiini deebie (Faarsa 51).
- Wold'aqisa Daudi (2 Saamu'eli 7) · Waaqi d'aloota Daudi haga jiru d'aabu waadaa gala — hundee guddaa abdii Masiihaa.
- Solomoon · hayyummaafi qabeenya gubbaani mana qulqullummaa Yerusaalem ijaare, ammo d'umarra wolii-galteeti gore.
Mootummaa Cite
🧵Yeso agarsiisa
Waqtii kanaani raagoti Masiihaa d'ufu jiru caalaa ifaani raagan (Isaayaasi 9:6; Isaayaasi 53).
💛Jaalala hin'lakisne
Uummata dugda itti garagalcheef raagoota ergaa, “maaloo deebia,” jed'e.
“Raagaani nama dubbii fuula durati himu; Waaqi Kakuu Moofaa aaru ch'alla.”
Onneen raagaa “fuula durati himuu” miti, ammo iyya jaalalaa Waaqaa: “maaloo deebia.” Akeekkachiisi murtii illee balleessuuf miti, ammo namoota deebisanii baasuuf: “Anini sila fulla suni aka inni ch'ubbu lakise jiraatu fed'a” (Hisqi'eel 33:11).
▸ Heddu argi
Bara ilma Solomoon mootummaani cita: mootummaa kaaba Israeli (gosa 10, magaala Samaariyaa)fi mootummaa kibba Yuda (gosa 2, magaala Yerusaalem).
- Israeli (kaaba) · mooti ch'ufti wolii-galtee tajaajila; bara 722 D.D. Asoorti jala kufe.
- Yuda (kibba) · muka Daudi itti fufa, mooti dansa muraasa akka Hisqiyaasifi Yosiyaas qaba, ammo guututti gad bu'a.
- Raagoti · Eliyaas, Aamos, Isaayaasi, Ermiyaas “deebia!” jed'an. Raagni Masiihaa asitti baay'ata (“garbicha d'aanamu” Isaayaasi 53).
Boojii
🧵Yeso agarsiisa
Jiddu abdi-kutannaa keesa, Ermiyaas “wold'aqisa haraa” waadaa gala (Ermiyaas 31:31) — wold'aqisa Yeso irbaata d'umaa gubba mirkaneesse.
💛Jaalala hin'lakisne
Hamma lafa boojii dukana hundaalleeni isaani woliin gad bu'ee deebii waadaa gale.
“Boojiin Waaqi Israeli guututti gate jed'ee mirkaneesa.”
Boojiin gachuu miti, ammo Abbaani ilma jaalatuuf qajeelfamaafi qulqulleesaa (Ibroota 12:6). Waaqi hin'baane; boojii jiddu Daani'eel woliin ture, “anumati herega anini isanii qabu beekha, aka hormaatani isanii d'ufe… aka waan dansa isani abdatani ch'ufa isanii kennu” waadaa gale (Ermiyaas 29:11).
▸ Heddu argi
Akeekkachiisi d'ugaa taha. Mani qulqullummaa gube uummati Baabiloniti fud'aman — lafa, mootifi mana qulqullummaa d'aban: bakka hunda gad'aa.
- Kufaatii lama · Israeli (Asoor, 722 D.D.)fi Yuda (Baabilooni, 586 D.D.).
- Daani'eel · fakkii amantii bakka mooti ormaa keesalleeni (boolla leencaa); mul'ata “mootummaa hegeri” d'ufu arge.
- Qulaa abdii · mul'ata lafee gogaa deebi'ee jiraatu (Hisqi'eel 37)fi “wold'aqisa haraa” Ermiyaas dukana keesa fuula durati agarsiisan.
Boojii irraa Deebii
🧵Yeso agarsiisa
Milkiyaas, kitaaba d'uma Kakuu Moofaa, ergamaa karaa Masiihaa mid'aasu raagee xumura: “Anini ergattu tiyya erga” (Milkiyaas 3:1).
💛Jaalala hin'lakisne
Uummata yero ch'ufa kufeellee waadaa irraa hin'fud'anne, ammo amma kaase.
▸ Heddu argi
Labsii mooticha Pheersi Qiiroosiitiini (538 D.D.) deebiin jalqaba. D'aanno sad'aniini deebi'ani waan diigame deebisanii ijaaran.
- Zarubaabel · mana qulqullummaa deebisee ijaare (bara 516 D.D. raawwate).
- Izraa · Dubbii amma barsiisee amantii deebise.
- Nahimiyaa · dallaa Yerusaalem guyyaa 52ni deebisee ijaare.
- Asteer · Yahuda Pheersi keesa jiran badii irraa baase — “yero akkanaatiifi.”
- Dheebuu itti fufa · mani qulqullummaa d'aabate, ammo mooti akka Daudi hin'jiru. Uummati Masiihaa eega.
Waggaa Ch'allamaa
🧵Yeso agarsiisa
“Oolmaa qopheesa” kuni ch'ufti hojja Waaqaa akka Yesoni d'ugumaan “yero geennaani” d'ufu turteefi.
💛Jaalala hin'lakisne
Waggaa 400 ch'allinnaa keesalleeni, ch'allinnaani karaa baafamaa qophaa'aa ture.
“Waggaa 400 dubbii malee, Waaqi bahe ykn boqachaa ture.”
Ch'allinni gachuu miti. Inni dubbachuu ch'alla d'ise, yero suni ch'ufa mootummoota, afaanifi karaa oolmaa baafamaa qopheesuuf sosoche. Yero ch'allaa hunda keesa, Waaqi jaalalaani hunda caalaa hojjataa ture (Galaatiyaa 4:4).
▸ Heddu argi
Milkiyaas irraa hamma Kakuu Haaraatti, waggaa 400 ol caqasi Kitaaba Qulqulluu haaraa malee dabra. Ammo seenaa d'uuba Waaqi karaa Odu Dansaa qophaa'aa ture.
- Mootummooti garagalu · Pheersi → Giriiki (Iskindir, 333 D.D.) → Misirifi Sooriyaa → fincila Makaabaa (167 D.D.) → Roomaa (63 D.D.).
- Giriiki · mohaachi Iskindir Giriiki afaan woligala god'e; Kakuun Moofaa Giriikiti hiikame (Septuagint), karaa Odu Dansaani dafee babal'achuuf bane.
- Karaafi nagaya Roomaa · karaa dansa ijaarameefi “Pax Romana” karaa ergamaa tajaajilaa tahan.
- Manneen sagadaafi gareewwan · barnooti mana sagadaa hidda god'ate; Fariisotaafi Saaduqotaa ka'an; Masiihaa eegachani bilchaate.
Yeso D'ufa
🧵Yeso agarsiisa
D'aloota niitii (sheekko 2), eeba Abrahaam (3), xobbolaa Faasiika (4), mooti hegeri Daudi (6), wold'aqisa haaraa (8) — ch'ufti Yeso tokkochaani guutame: raagaa, lubaafi mooti keenna d'ugaa.
💛Jaalala hin'lakisne
Ato nu amallee daba keesa jirru, Ilma isaa ergee lubbuu ufi kenne.
“Yesoni barsiisaa dansa tokko ch'alla; maskali kufaatii gad'aati.”
Yesoni Waaqa tahuu ufi labse (Yohaannisi 8:58), maskali balaa ykn kufaatii miti ammo jaalala karoorfameti. Humnaani hin'fud'amne; lubbuu ufi fed'i ufiini kenne (Yohaannisi 10:18). “Nami tokoleeni jaalala hagana ira inqabu, ta nami maro jaalaani ufitiifi duu” (Yohaannisi 15:13).
▸ Heddu argi
Ch'allinni cite; ka waadaa galame d'ufe. Wangeeli afraani jireenna, du'aafi du'aa-ka'umsa Yeso gama afraniini d'ugeesan.
- Foon-uffacha · Waaqi nama tahe (Immaanu'eli, “Waaqi nu woliin”), Beetlihem bakka gad'aa keesa.
- Tajaajila · mootummaa Waaqaa barsiise, d'ibamtoota fayyise, namoota daba waame. “Nami na arge Abbaa arge.”
- Maskali · gati daba du'aa kufaatii (sheekko 2)tiini d'ufe iddo keenna baase. Xobbolaa Faasiika d'ugaa.
- Du'aa-ka'umsa · guyyaa sad'affaa ka'ee jabeenna daba, du'aafi Seexanaa cabse — maskali gubbaa “waan suni ch'ufa aka waan duuli boojie galche diidati nama agarsiise” (Qolosaayisi 2:15).
Tanaafi Yesoni raagaa d'ugaa keenna (karaa gara Waaqaa nu agarsiisa), luba d'ugaa (foon ufiini daba kafala)fi mooti d'ugaa (daba, du'aafi Seexanaa moohee haga jiru bulcha)ti.
Waldaani Jalqaba
🧵Yeso agarsiisa
Sheekko tuni amallee har'a itti fufti. Kitaabni Qulqulluu waadaa Yesoni amma d'ufee wonta ch'ufa haaraa god'uutiini xumura (Mul'ata 21).
💛Jaalala hin'lakisne
Jaalala nu argannee, amma addunyaa ch'ufati d'angala'u erga.
“Waldaani kilabii namoota guutuu, ykn mana ch'alla.”
Waldaani waldaa “qulqulloota raawwatamani” miti, ammo namoota daba d'iifamaniti. Ergamaa Phaawulosilleeni “guddaani worra suni ana” (1 Ximootewos 1:15) jed'e ufiin jed'e. Waldaani jalqabilleeni mormee kufe (Hojii Ergamootaa 6:1; 1 Qorontoosi 1:11). Bakka itti boonu miti, ammo namoota jaalala argatan dabarsani (Yohaannisi 13:34-35).
▸ Heddu argi
Eegi Yesoni samiiti bahe, Lubbuun waadaa galame Phenxeqoosxeti d'ufa, waldaani d'alata. Odu Dansaani guddo babal'ata.
- Phenxeqoosxe · Lubbuutiini barattoota sodaani d'ugeesota gootota god'e.
- Phexroos · Yahuda Yerusaalem keesa Odu Dansaani lallabe.
- Phaawulos · ari'ataa irraa ergamaati, addunyaa ormaa keesa waldaa d'aabe xalayaa barreesse.
- Hamma muumme lafaa · Yerusaalem → Yudeyaa → Samaariyaa → Roomaa. Waadaa “gosa ch'ufaa” Abrahaamiif galame d'ugaa taha.
- Nuleeni · sheekkoon hin'd'umtu; gara du'aa-ka'umsa Yesoofi samiifi lafa haaraati deema.
Deebii (wonti ch'ufti haaraa)
🧵Yeso agarsiisa
Edeni uumama jalqaba d'umarra “Yerusaalem Haaraa” god'amee deebia. Waaqi uummata isaa woliin haga jiru jiraata — guutummaa Immaanu'eli (Mul'ata 21:3; Maatoosi 1:23).
💛Jaalala hin'lakisne
D'umarra imimaani ch'ufa haaqee wonta ch'ufa jaalalaani haaraa god'a.
▸ Heddu argi
Kitaabni Qulqulluu bara waldaati hin'd'umu. Kitaabni isaa d'umaa, Mul'ata, Yeso amma d'ufee wonta ch'ufa raawwatu agarsiisa.
- D'ufaatii lammaffaa · mooti waadaa galame ulfinaani deebia.
- Moohaacha d'umaa · Seexanaafi du'aani haga jiru barbadaa'an, Kristoni mooti mootota tahee bulcha (1 Qorontoosi 15:25-26; Mul'ata 20:10).
- Murtiifi du'aa-ka'umsa · daba ch'ufti sirreefama, ka du'an ka'an.
- Samiifi lafa haaraa · daba, du'aa, imimaaniifi d'ukubsachi haga jiru badan (Mul'ata 21:4).
- Edeni deebi'e · “Yerusaalem Haaraa” jalqaba caalaa dansa keesa, Waaqi uummata isaa woliin haga jiru jiraata — bakka Kitaabni Qulqulluu ch'ufti deemaa ture.
Tanaafi amma yero “amma, ammo amallee miti”ti: Yeso keesa baafamni amma raawwate, ammo guutummaa isaa amallee eegama.