Tagugol
🧵Hollay Iisaa
Aduna tagiraa «Daaluyee on.» Linjiila Yuhanna wi'ay Daaluyee on ko Iisaa tigi (Yuhanna 1:1-3).
💛Giggol ngol accataa
Daari fuɗɗoraaki ɲaawoore kono aduna tagaandu e njiɗigol rufiindu.
«Ko adii Alla tagi neɗɗo waawɗo waɗude junuubu? Wanaa ɓuri moƴƴude o tagaaka tigi?»
Alla tagi aduna e yimɓe wanaa ngam ustaare woo, kono ngam njiɗigol rufiindu. Waɗude yimɓe yimɓe jokkooɓe e Alla ko njiɗigol tigi. E hay naatugol junuubu wonaano caggal eɓɓo dandeede Alla (Efesinaaɓe 1:4-5). Daari aranko Deftere Seniinde wanaa ɲaawoore kono ko njiɗigol.
▸ Janngu ko ɓuri
Deftere Seniinde fuɗɗoraaki kongol falsafa kono kongol qirritaango: «Ka fuɗɗoode, Alla…» Aduna wanaa tawtoraagol kono ko golle Alla jogiiɗo njiɗigol.
- Mbaadi Alla · e tageefooji fow, neɗɗo tun tagaa o nanndina Alla — fii o anda mo o reena aduna.
- Fooftere · fooftere ɲalaande jeeɗiɗiɓiri hollay fow timmii e ɓuttu (jam): «ɗun moƴƴi.»
- Aljanna Eden · aduna ado bonugol, ka Alla e yimɓe njaadi.
Yanugol e junuubu
🧵Hollay Iisaa
Aadi adii Kibaaru Moƴƴo, hokkaaɗo ɓaawo yanugol e junuubu: «ɓiɗɗo debbo on» helay hoore mboddi — ɗun ko Iisaa (Roomanaaɓe 16:20; Galatinaaɓe 4:4).
💛Giggol ngol accataa
Sa'a nde yimɓe ngaɗi junuubu, Alla aadi dandeede ɗoo e nokkuure.
«Ngam ɲaamugol ɓiɗɗo gootol tun, riiweede e hokkeede mayde — wanaa Alla ɓuri saɗtude?»
Riiweede daga Eden ko ɲaawoore e hinnaare kadi. Si, ceeraaɗo e Alla o wonɗo e njiɗigol bonaangu, neɗɗo ɲaami daga lekki yonki o wuuri poomaa, o nanngirta torra poomaa. Yamirgol mayde ko udditugol laawol artugol; e ɗoo Alla aadi Dandoowo. Nder ɲaawoore njiɗigol wonnoo gila.
▸ Janngu ko ɓuri
E ɗoftaaki haɗaaki ngam njiɗigol «wonugol wa Alla,» junuubu naati nder aduna. Joofol wanaa tun luttugol sariya kono ko taƴugol jokkere.
- Jokkere taƴaaɗe · e Alla (suuɗagol), e yimɓe woɓɓe (faawugol), e tageefe (gi'e e tampere).
- Mayde · rentingol «a maayay tigi» wartii goonga.
- Kono nder ɓernde ɲaawoore, aadi dandeede adii. Anndooɓe noddi ɗun «kibaaru moƴƴo aranko».
Maamiraaɓe diina
🧵Hollay Iisaa
Aadi «leƴƴi fow keɓay barki» timminaa e Iisaa, ɓiɗɗo Ibraahiima (Galatinaaɓe 3:16).
💛Giggol ngol accataa
Alla ari adii ka mo yonaaki, noddi mo e innde mun, waɗi mo laawol barki.
«Ibraahiima cuɓaa ngam o jogii gomɗinal mawngal — wanaa yimɓe Deftere Seniinde fow gorɓe moƴƴe?»
Ibraahiima fewi o sikki, e Yaaquuba ko janfotooɗo. Alla noddaani «haaniɓe» kono noddi jogiiɓe ella, sabu sulfu. Sabaabu cuɓagol wanaa moƴƴere maɓɓe kono ko njiɗigol koolniingol Alla.
▸ Janngu ko ɓuri
Alla fuɗɗii firtude caɗeele yimɓe fow e noddugol gorko gooto, Ibraahiima. Ɓernde maggo ko aadi on — leñol mawngol, leydi, e barki leƴƴi fow.
- Gomɗinal · Ibraahiima gomɗini aadi nde nde yi'aaka, ɗun limanaa mo feewugol.
- Isiyaaka e Yaaquuba · aadi nawtii jamaanu garowo; Yaaquuba (Isra'iila) ko baaba leƴƴi sappo e ɗiɗi.
- Yuusufu · jeeyaaɗo e siɗɗiraaɓe mun, kono naati laamu Misira — Alla waɗtini ɗun moƴƴere.
Yaltugol e ladde
🧵Hollay Iisaa
Juldeere Yawtaneede — ka ƴiiƴan baalii haɗi mayde — hollay Iisaa, «baalii men layya,» ɓilaaɗo ngam men (1 Korintinaaɓe 5:7).
💛Giggol ngol accataa
O nani ŋurŋurtugol leñol maccuɗo o jippii hoore mun dandita ngal.
«Wanaa Sariya (yamirooje) ko jaarabi maa sharti mo a haani tokkude ngam dandeede?»
Alla dandi ɓe ado hokkugol Sariya. Hay Sariyaaji sappo puɗɗoraa qirritaango dandeede: Alla woni Joomiraaɗo maɓɓe, yaltinɗo ɓe daga Misira. Sariya wanaa tokku ngam a dandee kono ko peewnirgol njiɗigol no leñol dandaangol e sulfu nguurdata. Sulfu adan; ɗoftaaki ko jaabawol.
▸ Janngu ko ɓuri
Dandugol ɓurngol mawnude e Aliyani Hindi. Isra'iila on wonnooɗo maccuɗo, dandaa e bawgal Alla o waɗtaa leñol mun.
- Juldeere Yawtaneede · suudu maɓɓo e ƴiiƴan baalii e damal haɗii mayde — natal sadaka ɗe garayɗe fow.
- Maayo Boɗeewo · dandeede ka laawol joofi; «lummbugol» wartii natal fuɗɗoode hesere.
- Aadi Sinaa'i · e Sariyaaji sappo ɓe njanga no nguurdeteengo leñol Alla.
- Suudu tukuru · suudu yiilotoondu ka Alla hoɗata nder leñol — natal «Imanu'iila.»
- Duuɓi 40 · ɗoftaaki haɗtin jamaanu yiilaade ladde, kono Alla wonndi e maɓɓe e manna e bagumawal duule e yiite.
Foolugol e Ɲaawooɓe
🧵Hollay Iisaa
E jamaanu Ruutu ƴiwi Daawuuda, e jamaanu Daawuuda ƴiwi Iisaa (Matta 1). Hay nder jiibru, jamaanu Almasiihu jokki.
💛Giggol ngol accataa
Hay si ɓe njanfimo laabi keewɗi, kala sa'a nde ɓe noddi o lili dandoowo o ummitini ɓe.
«Foolugol Kanaana ko warhoore tampuki; Alla Aliyani Hindi ko hattaniiɗo.»
Ɗun ko fii saɗtungo ngo firtataako e kongol gootol, ngo naamnii deennaaki. Kono Deftere Seniinde hollaani ɗun wa fitina mo jokkaani sariya kono ko ɲaawoore ɓaawo teemedanɗe duuɓi muɲal yeeso bone burtungo (firgol ɓikkon ko kadi). Alla yaawataa hay e ɲaawugol, e mo huccii e makko o jaɓay mo e weltaare, hay gimɗo wa Rahab e Ruutu.
▸ Janngu ko ɓuri
Les Yuusha'u ɓe naati leydi aadaandi, kono ɓaawo tawugol ɓe ɲifti Alla. Ɲaawooɓe ko firtitgol natal gootal.
- Yiilannde les · junuubu → torra → noddugol → Ɲaawoowo dandita → junuubu fahin. Ɗun ɓeyday bonude.
- Ɲaawooɓe · Gideyuuna, Samsuuna, Debora — dandooɓe sa'a, gorɓe kono jogiiɓe ella mawngal.
- Ruutu · daari gomɗinal nder jamaanu niɓɓinngu; debbo gimɗo naati jamaanu Daawuuda (e Iisaa).
Laamu woortungu
🧵Hollay Iisaa
«Jullere laamu poomayankeere» timminaa e Iisaa, ɓiɗɗo Daawuuda — ko waɗi noddetee «Ɓiɗɗo Daawuuda» (Luuka 1:32-33; Matta 1:1).
💛Giggol ngol accataa
O salaaki hay Daawuuda yanɗo, e makko o aadi laamɗo poomayankeejo.
«Daawuuda ko gorko walaa ella; ko waɗi noddetee “gorko jaɓaaɗo e ɓernde Alla.”»
Daawuuda waɗi jeenaa e hay warhoore. «Gorko jaɓaaɗo e ɓernde Alla» wanaa firi walaa ella, kono mo suuɗaani junuubu mun — tuubɗo no feewi o artira ka Alla kala sa'a. Njiɗigol Alla salaani hay mo yani saɗtude.
▸ Janngu ko ɓuri
Ɓurngu Isra'iila, les laamɓe tati.
- Sawuula · laamɗo aranɗo mo yimɓe naamni; fuɗɗoode moƴƴere bonnaande sabu ɗoftaaki.
- Daawuuda · «gorko jaɓaaɗo e ɓernde Alla.» O fooli Goliyaata o waɗi Urusaliima hekkalu. O waɗi junuubu mawngu (Batseba) kono o tuubi e ɓernde.
- Aadi Daawuuda · Alla aadi tabbitinde jamaanu Daawuuda haa abada — ɗaɗol mawngol tama'u Almasiihu.
- Sulaymaana · e ɓurngu hikima e jawdi o mahi hekkalu Urusaliima, kono joofnde ngurndan mun o yaha e sanamuuji.
Laamu seerngu
🧵Hollay Iisaa
E jamaanu nguu Annabaaɓe habri Almasiihu garoowo ɓeydude laaɓude.
💛Giggol ngol accataa
Leñol huccaningol mo ɓaawo, o lili Annabaaɓe, o tora, «Ngartee, ɗaɓɓuɗen.»
«Annabo ko mbileejo habroowo garowu; Alla Aliyani Hindi ko tikkere tun.»
Ɓernde Annabo wanaa habroowo garowu kono ko nodduki ɲaaƴungal Alla: ngartee, ɗaɓɓuɗen. Hay rentingol ɲaawoore ɗaɓɓataa bonude kono ko artirgol yimɓe ngam wuura — Alla wi'i o welaaka mayde gaɗoowo bone, kono o welanaa o tuuba o wuura.
▸ Janngu ko ɓuri
E balɗe ɓiɗɗo Sulaymaana laamu seeri: laamu rewo Isra'iila (leƴƴi 10, hekkalu Samariiya) e laamu worgo Yahuuda (leƴƴi 2, hekkalu Urusaliima).
- Isra'iila (rewo) · laamɓe mun fow njokki sanamuuji; ngu yani e Asuuriya e 722 H.A.
- Yahuuda (worgo) · jamaanu Daawuuda jokki, e laamɓe moƴƴuɓe wa Hisikiya e Yoosiya, kono fow ngu yahay bonude.
- Annabaaɓe · Iliyaasu, Aamuusa, Isaaya, Irimiyaa noddi «ngartee!» Kibaaru Almasiihu ɓuri heewde ɗoo («maccuɗo torraaɗo»).
Horeede
🧵Hollay Iisaa
Nder luggidde sunaare, Irimiyaa aadi «aadi keso» — aadi nde Iisaa tabbitini e ɲaametee sakkitoowo.
💛Giggol ngol accataa
Hay haa leydi ɓurndi niɓɓude horeede o jippodii e maɓɓe o aadi artugol.
«Horeede hollay Alla salii Isra'iila no feewi.»
Horeede wanaa salaade kono ko kabaaki e laɓɓinaaki Baaba ngam ɓiɗɗo jiɗaaɗo (Ibraaniyankooɓe 12:6). Alla yahaani; o wonndi e Daani'eela nder ɓernde horeede, o aadi: o anday eɓɓooje mun, eɓɓooje jam wanaa bone, ngam hokkugol maɓɓe joofnde e tama'u.
▸ Janngu ko ɓuri
Rentingol wartii goonga. Hekkalu sumii e yimɓe njaɓɓinaa Baabila — ɓe ngustii leydi, laamɗo, e hekkalu: nokkuure ɓurnde les.
- Yanugol ɗiɗi · Isra'iila (Asuuriya, 722 H.A.) e Yahuuda (Baabila, 586 H.A.).
- Daani'eela · natal gomɗinal hay nder galle kaafiri (ngaska mbaroodi); o yi'i wahayuuji «laamu poomayankeewu» garowu.
- Yelo tama'u · wahayu ƴi'e jooɗɗe ummitaaɗe e «aadi keso» Irimiyaa kollay jamaanu garowo nder niɓɓere.
Artugol daga horeede
🧵Hollay Iisaa
Malaaki, deftere sakkitiinde Aliyani Hindi, joofniri habrugol nelaaɗo cuɓɓitoowo laawol Almasiihu: «Mi lilay nelaaɗo an».
💛Giggol ngol accataa
Hay leñol luttungol laabi keewɗi, o ƴeɓtaaki aadi mun, kono o ummitini ngal fahin.
▸ Janngu ko ɓuri
E kongol laamɗo Persiya Sirus (538 H.A.) artugol fuɗɗii. E lummbe tati ɓe ngarti ɓe mahti ko bonnaa.
- Zerubabel · mahti hekkalu (timmaa 516 H.A.).
- Ezra · janngini Kongol on fahin o ummitini gomɗinal.
- Nehemiya · mahti galɗe Urusaliima e balɗe 52.
- Esteer · dandi Yahuudinaaɓe Persiya e bonugol — «fii sa'a wa nii.»
- Ɗomka jokkii · hekkalu darii, kono walaa laamɗo wa Daawuuda. Yimɓe ɓen habbii Almasiihu.
Duuɓi deƴƴal
🧵Hollay Iisaa
«Heɓilugol» ka'a fow ko Alla huutorii ngam Iisaa ara tigi «ɓay saa'i on hewtii.»
💛Giggol ngol accataa
Hay nder duuɓi 400 deƴƴal, o suuɗii, o heɓiltinoo laawol dandeede.
«Si duuɓi 400 walaa Kongol, wanaa Alla yahi maa himo fooftoo?»
Deƴƴal wanaa woɗɗitagol. O haalaani tun, kono nder sa'a on fow o yiilatnoo laamuuji, ɗemɗe, e laabi heɓilana nokkuure dandeede. E sa'a ɓurɗo deƴƴude, Alla huwnoo no feewi, e njiɗigol (Galatinaaɓe 4:4).
▸ Janngu ko ɓuri
Daga Malaaki haa Aliyani Kesa, haa duuɓi 400 walaa Kongol keso. Kono ɓaawo daari Alla heɓiltinoo laawol Kibaaru Moƴƴo.
- Laamuuji mbaylitii · Persiya → Gerekenaaɓe (Alesandere, 333 H.A.) → Misiranaaɓe e Siriyanaaɓe → murtere Makabe (167 H.A.) → Romenaaɓe (63 H.A.).
- Gerekankoore · foolugol Alesandere waɗi Gerekankoore ɗemngal jaaynungal; Aliyani Hindi firaa Gerekankoore (Septuagint), udditi laawol Kibaaru Moƴƴo saaktoo law.
- Laabi e jam Romenaaɓe · laabi mahaaɗi e «jam Roma» wartii laabi misiyon.
- Sinagog e feddeeji · janngingol sinagog ɗaɗii; Fariisinaaɓe e Sadukinaaɓe njibinii; e habbagol Almasiihu ɓenndi.
Garal Iisaa
🧵Hollay Iisaa
Ɓiɗɗo debbo (daari 2), barki Ibraahiima (3), baalii layya (4), laamɗo poomayankeejo Daawuuda (6), aadi keso (8) — fow timminaa e neɗɗo gooto, Iisaa: Annabaajo, Limaamuujo, e Laamɗo men goonga.
💛Giggol ngol accataa
Tuma ngonɗen e junuubu, o lili Ɓiɗɗo mun o hokki yonki mun.
«Iisaa ko gooto jannginoowo moƴƴo tun; leggal altindiraangal ngal ko foolaaki suniingal.»
Iisaa wi'i himo Alla (Yuhanna 8:58), e leggal altindiraangal wanaa tawtoraagol maa foolaaki kono ko njiɗigol eɓɓaangol. O naɓaaki toon e doole; o hokki yonki mun e njiɗigol mun (Yuhanna 10:18). «Hay gooto alaa giggol ɓurngol mawnude wa okkitirgol ngurndan mun ɗan fii yiɓɓe mu'un ɓen» (Yuhanna 15:13).
▸ Janngu ko ɓuri
Deƴƴal taƴii; aadaaɗo on warii. Aliyaniiji nay seedi ngurndan Iisaa, mayde makko, e ummital makko daga nokkuuje nay.
- Wonugol neɗɗo · Alla wonti neɗɗo (Imanu'iila, «Alla wondi e men»), e hoyfere Baytalami.
- Kuugal · o janngina laamu Alla, o sellina nawnaaɓe, o nodda gaɗooɓe junuubu. «Mo yi'i lan yi'ii Baaba.»
- Leggal altindiraangal · o yoɓi e nokkuure men coggu junuubu e mayde naɓii e yanugol e junuubu (daari 2). Baalii layya goonga.
- Ummital · ummitiingo ɲalaande tataɓere, o heli bawgal junuubu, mayde, e Seyɗaan — gila ka leggal o «ɓoorii laamuuji ɗin e bawɗe ɗen, o weeɓitii ɗe… e nder foolirgol ɗe leggal altindiraangal ngal» (Kolosinaaɓe 2:15).
Awa Iisaa ko Annabaajo men goonga (hollay laawol Alla), Limaamuujo men goonga (yoɓi junuubu e ɓandu mun), e Laamɗo men goonga (fooli junuubu, mayde, e Seyɗaan o laamoo poomaa).
Mawɓe diina fuɗɗii
🧵Hollay Iisaa
Daari ngol jokkay haa hannde. Deftere Seniinde joofniri aadi Iisaa artoto o waɗtita ko fow kesum (Wahayu 21).
💛Giggol ngol accataa
Giggol ngol keɓɗen, jooni o lilay ngol rufa nder aduna fow.
«Mawɓe diina ko fedde diina yimɓe moƴƴuɓe timmuɓe, maa tun mahdi.»
Mawɓe diina wanaa jamaa «gomɗinɓe timmuɓe» kono ko gaɗooɓe junuubu haforaaɓe. Hay nelaaɗo Pool noddi hoore mun «min non ko mi ɓurɗo bonde» (1 Timote 1:15). Mawɓe diina aranɓe kadi njedditii e ŋurŋurtii (Kuuɗe Nelaaɓe 6:1; 1 Korintinaaɓe 1:11). Mawɓe diina wanaa nokkuure mawnirde, kono ko yimɓe nawtooɓe njiɗigol ngol keɓi.
▸ Janngu ko ɓuri
Ɓaawo Iisaa ƴiwi, Ruuhu aadaaɗo on warii e Pentekot e mawɓe diina njibinii. Kibaaru Moƴƴo saaktii law no feewi.
- Pentekot · Ruuhu waɗti taalibaaɓe hulɓe wonude seedeeɓe cuusɓe.
- Piyer · habri Kibaaru Moƴƴo Yahuudinaaɓe Urusaliima.
- Pool · daga torroowo wonude nelaaɗo, mahay mawɓe diina nder aduna gimɓe o winda ɓataakuuji.
- Haa keerol aduna · Urusaliima → Yahuudiya → Samariiya → Roma. Aadi Ibraahiima «leƴƴi fow» wartii goonga.
- E enen · daari joofataako; ngol yahay haa artugol Iisaa e kammuuli kesi e leydi keso.
Artugol (ko fow kesum)
🧵Hollay Iisaa
Eden tagugol aranal artaa ka lannoode wa «Urusaliima Keso.» Alla hoɗoto e leñol mun poomaa — timmal Imanu'iila (Wahayu 21:3; Matta 1:23).
💛Giggol ngol accataa
Ka lannoode o fittay gonɗi fow o waɗtita ko fow kesum e njiɗigol.
▸ Janngu ko ɓuri
Deftere Seniinde joofataako e jamaanu mawɓe diina. Deftere sakkitiinde maggo, Wahayu, hollay Iisaa artoowo timmina ko fow.
- Artugol · laamɗo aadaaɗo on artoto e teddungal.
- Jaalal sakkitiingal · Seyɗaan e mayde mbonnaa poomaa, Almasiihu laamoo Laamɗo laamɓe (1 Korintinaaɓe 15:25-26; Wahayu 20:10).
- Ɲaawoore e ummital · ko fow ko ooñii feewnitaa, maayɓe ɓen ummitee.
- Kammuuli kesi e leydi keso · junuubu, mayde, gonɗi, e torra ƴaɓɓay poomaa (Wahayu 21:4).
- Eden artaaɗo · nder «Urusaliima Keso» ɓurnde fuɗɗoode, Alla hoɗoto e leñol mun poomaa — faandaare nde Deftere Seniinde fow yahata.
Awa jooni ko jamaanu «gila, kono tawi tabbii»: e Iisaa dandeede gila timmii, kono timmugol maggo tawi habbaaka.