Tagugol
🧵Hollay Yeesu
Duuniyaaru tagiraa «Wolde.» Linjiila Yahaya wi'ay Wolde on ko Yeesu hoore muuɗum (Yahaya 1:1-3).
💛Yidde nde wattataako
Daari fuɗɗoraaki kiita ammaa duuniyaaru tagaandu e yidde rufiindu.
«Ko adii Allah tagi neɗɗo waawɗo waɗude hakke? Naa' ɓurataano moƴƴude o tagaaka tigi?»
Allah tagi duuniyaaru e yimɓe naa' ngam ustaare woo, ammaa ngam yidde rufiindu. Waɗude yimɓe yimɓe jokkooɓe e Allah ko yidde tigi. E koo naatugol hakke wonaano caggal eɓɓo hisinde Allah (Aafisanko'en 1:4-5). Daari aranal Linjiila naa' kiita ammaa yidde.
▸ Janga ko ɓuri
Linjiila fuɗɗoraaki konngol falsafa ammaa konngol qirritaango: «E fuɗɗorde, Allah…» Duuniyaaru naa' tawtoraagol ammaa kuugal Allah jogiiɗo njinngu.
- Mbaadi Allah · e tageefooji fuu, neɗɗo tan tagaa o nanndina Allah — ngam o anda mo o reena duuniyaaru.
- Fooftere · fooftere nyalaande jeeɗiɗiɓiri hollay ko fuu timmi e jam (salaamu): «ɗum moƴƴi.»
- Aljanna Eden · duuniyaaru ko adii bonugol, ɗo Allah e yimɓe njaadi.
Tawegol horɓe
🧵Hollay Yeesu
Aadi adii Habaru Belɗum, hokkaaɗo ɓaawo tawegol horɓe: «ɓiɗɗo debbo on» helay hoore mboddi — ɗum ko Yeesu (Roomanko'en 16:20; Galaatiyanko'en 4:4).
💛Yidde nde wattataako
Sa'a nde yimɓe ngaɗi hakke, Allah aadi hisinde ɗoo e nokkuure.
«Ngam nyaamugol ɓiɗɗo gootol tan, riiweede e hokkeede mayde — naa' Allah ɓuri saɗtude?»
Riiweede daga Eden ko kiita e hinnaare boo. To, ceeraaɗo e Allah o wonɗo e njinngu bonaangu, neɗɗo nyaami daga lekki yonki o wuuri poomaa, o nanngirta torra poomaa. Yamiruki mayde ko udditugol laawol artugol; e ɗoo Allah aadi Hisinoowo. Nder kiita yidde wonnoo gila.
▸ Janga ko ɓuri
E ɗoftaaki haɗaaki ngam yidde «wattude no Allah,» hakke naati nder duuniyaaru. Joofol naa' tan luttugol sariya ammaa taƴugol jokkere.
- Jokkere taƴaaɗe · e Allah (suuɗagol), e yimɓe woɓɓe (faawugol), e tageefe (gi'e e tampere).
- Mayde · rentingol «a maayay tigi» wartii goonga.
- Ammaa nder ɓernde kiita, aadi hisinde adii. Annduɓe noddi ɗum «habaru belɗum adii» (linjiila aranal).
Maama'en diina
🧵Hollay Yeesu
Aadi «leƴƴi fuu keɓay barka» timminaa e Yeesu, ɓiɗɗo Ibraahiima (Galaatiyanko'en 3:16).
💛Yidde nde wattataako
Allah ari adii to mo yonaaki, noddi mo e inde muuɗum, waɗi mo laawol barka.
«Ibraahiima cuɓaa ngam o jogii hoolaare mawnde — naa' yimɓe Linjiila fuu gorɓe moƴƴe?»
Ibraahiima fewi o sikki, e Yaaquuba ko janfotooɗo. Allah noddaani «hanɗuɓe» ammaa noddi jogiiɓe ella, barka caahu. Sabaabu cuɓagol naa' moƴƴere maɓɓe ammaa yidde hoolniinde Allah.
▸ Janga ko ɓuri
Allah fuɗɗii firtude caɗeele yimɓe fuu e noddugol gorko gooto, Ibraahiima. Ɓernde maaɗum ko aadi on — lenyol mawngol, leydi, e barka leƴƴi fuu.
- Hoolaare · Ibraahiima hooli aadi nde yi'aaka, ɗum limanaa mo aadiliyankaagal.
- Isiyaaka e Yaaquuba · aadi nawtii jaamanu garayngu; Yaaquuba (Israa'iila) ko baaba leƴƴi sappo e ɗiɗi.
- Yuusufu · yeeyaaɗo e siɗɗiraaɓe muuɗum, ammaa naatii laamu Misira — Allah waɗtini ɗum moƴƴere.
Yaltugol e ladde
🧵Hollay Yeesu
Hawre Yaaltugol — ɗo ƴiiƴam baali haɗi mayde — hollay Yeesu, «baali Hawre Yaaltugol meeɗen,» ɓilaaɗo ngam meeɗen (1 Korintiyanko'en 5:7).
💛Yidde nde wattataako
O nani ŋuuruka leñol maccuɗo o jippii hoore muuɗum hisina ngal.
«Naa' Sariya (yamirooje) ko gite koo sharɗi ngo a haani tokkude ngam hiseede?»
Allah hisni ɓe ko adii hokkugol Sariya. Koo Sariyaaji sappo puɗɗoraa qirritaango hisinde: Allah woni Joomiraawo maɓɓe, yaltinɗo ɓe daga Misira. Sariya naa' tokku ngam a hisee ammaa peewnirgol yidde no leñol hisaangol e caahu nguurdata. Caahu adan; ɗoftaaki ko jaabawol.
▸ Janga ko ɓuri
Hisinde ɓurnde mawnude e Linjiila Hindi. Israa'iila on wonɗo maccuɗo, hisinaa e bawɗe Allah o waɗtaa leñol muuɗum.
- Hawre Yaaltugol · suudu maɓɓo e ƴiiƴam baali e damal haɗtaa mayde — natal sadaka ɗe garayɗe fuu.
- Maayo Boɗeewo · hisinde ɗo laawol joofi; «lummbugol» wartii natal fuɗɗorde hesere.
- Aadi Sinaa'i · e Sariyaaji sappo ɓe njanga no nguurdeteengo leñol Allah.
- Suudu tukuru · suudu njaadooru ɗo Allah hoɗata nder leñol — natal «Imanuweel.»
- Duuɓi 40 · ɗoftaaki haɗtin jaamanu yiilaade ladde, ammaa Allah wondi e maɓɓe e manna e bagumawal duule e yiite.
Foolugol e Sariyaaɓe
🧵Hollay Yeesu
E jaamanu Ruutu ƴiwi Daawuuda, e jaamanu Daawuuda ƴiwi Yeesu (Maatiyu 1). Koo nder jiibru, jaamanu Almasiihu jokki.
💛Yidde nde wattataako
Koo ɓe njanfimo laabi keewɗi, sa'a fuu nde ɓe noddi o lili hisinoowo o ummitini ɓe.
«Foolugol Kanaana ko warhoore tampuki; Allah Linjiila Hindi ko hattaniiɗo.»
Ɗum ko fii saɗtungo ngo firtataako e konngol gootol, ngo naamnii deennaaki. Ammaa Linjiila hollaani ɗum hono fitina mo jokkaani sariya ammaa kiita ɓaawo teemedanɗe duuɓi munyal yeeso bone burtungo (firgol ɓikkon ko kadi). Allah yaawataa koo e kiita, e mo huccii e maako o jaɓay mo e weltaare, koo gimɗo no Rahab e Ruutu.
▸ Janga ko ɓuri
Les Yuusha'u ɓe naati leydi aadaandi, ammaa ɓaawo tawegol ɓe nyifti Allah. Sariyaaɓe ko firtitgol natal gootal.
- Yiilaango les · hakke → torra → noddugol → Sariyaajo hisina → hakke fahin. Ɗum ɓeyday bonude.
- Sariyaaɓe · Gideyuuna, Samsuuna, Debora — hisinooɓe sa'aa, gorɓe ammaa jogiiɓe ella mawngal.
- Ruutu · daari hoolaare nder jaamanu niɓɓingu; debbo gimɗo naati jaamanu Daawuuda (e Yeesu).
Laamu woortungu
🧵Hollay Yeesu
«Jaba laamu poomayankeejo» timminaa e Yeesu, ɓiɗɗo Daawuuda — ko waɗi noddetee «Ɓiɗɗo Daawuuda» (Luka 1:32-33; Maatiyu 1:1).
💛Yidde nde wattataako
O salaaki koo Daawuuda yanɗo, e maako o aadi laamɗo poomayankeejo.
«Daawuuda ko gorko walaa ella; ko waɗi noddetee “gorko jaɓaaɗo e ɓernde Allah.”»
Daawuuda waɗi jeenaa e koo warhoore. «Gorko jaɓaaɗo e ɓernde Allah» naa' firi walaa ella, ammaa mo suuɗaani hakke muuɗum — tuubɗo no feewi o artira to Allah sa'a fuu. Yidde Allah salaani koo mo yani saɗtude.
▸ Janga ko ɓuri
Ɓurngu Israa'iila, les laamɓe tati.
- Sawuula · laamɗo aranɗo mo yimɓe naamni; fuɗɗorde moƴƴere bonnaande e ɗoftaaki.
- Daawuuda · «gorko jaɓaaɗo e ɓernde Allah.» O fooli Goliyaata o waɗi Urucaliima hekkalu. O waɗi hakke mawngal (Batseba) ammaa o tuubi e ɓernde.
- Aadi Daawuuda · Allah aadi tabbitinde jaamanu Daawuuda haa abada — ɗaɗol mawngol tama'u Almasiihu.
- Sulaymaana · e ɓurngu hikma e jawdi o mahi hekkalu Urucaliima, ammaa joofnde nguurndam muuɗum o yahay e sanamuuji.
Laamu seerngu
🧵Hollay Yeesu
E jaamanu ngu Annabo'en habray Almasiihu garoowo ɓeydude laaɓude.
💛Yidde nde wattataako
Leñol huccaningol mo ɓaawo, o lilay Annabo'en, o tora, «Ngartee, alaa.»
«Annabo ko mbileejo habroowo garowu; Allah Linjiila Hindi ko tikkere tan.»
Ɓernde Annabo naa' habroowo garowu ammaa nodduki nyaaƴungal Allah: ngartee, alaa. Koo rentingol kiita ɗaɓɓataa bonude ammaa artirde yimɓe ngam wuura — Allah wi'i o welaaka mayde gaɗoowo bone, ammaa o welanaa o tuuba o wuura.
▸ Janga ko ɓuri
E balɗe ɓiɗɗo Sulaymaana laamu seeri: laamu rewo Israa'iila (leƴƴi 10, hekkalu Samaariya) e laamu worgo Yahuuda (leƴƴi 2, hekkalu Urucaliima).
- Israa'iila (rewo) · laamɓe muuɗum fuu njokki sanamuuji; ngu yangi e Asuuriya e 722 H.A.
- Yahuuda (worgo) · jaamanu Daawuuda jokki, e laamɓe moƴƴuɓe no Hizkiya e Yoosiya, ammaa fuu ngu yahay bonude.
- Annabo'en · Iliyaasu, Aamuusa, Isaaya, Irimiyaa noddi «ngartee!» Habaru Almasiihu ɓuri heewde ɗoo («maccuɗo torraaɗo»).
Horeede
🧵Hollay Yeesu
Nder luggidde ngantaari, Irimiyaa aadi «aadi heyri» — aadi nde Yeesu tabbitini e nyaametee sakkitoowo.
💛Yidde nde wattataako
Koo haa leydi ɓurndi niɓɓude horeede o jippodii e maɓɓe o aadi artugol.
«Horeede hollay Allah salii Israa'iila no feewi.»
Horeede naa' salaade ammaa kabaaki e laɓɓinaaki Baaba ngam ɓiɗɗo jiɗaaɗo (Ibraaniyanko'en 12:6). Allah yahaani; o wondi e Daani'eela nder ɓernde horeede, o aadi: o anday eɓɓooje muuɗum, eɓɓooje jam naa' bone, ngam hokkugol maɓɓe joofnde e tama'u.
▸ Janga ko ɓuri
Rentingol wartii goonga. Hekkalu sumii e yimɓe njaɓɓinaa Baabila — ɓe ngustii leydi, laamɗo, e hekkalu: nokkuure ɓurnde les.
- Yangugol ɗiɗi · Israa'iila (Asuuriya, 722 H.A.) e Yahuuda (Baabila, 586 H.A.).
- Daani'eela · natal hoolaare koo nder galle kaafiri (ngaska mbaroodi); o yi'i wahayuuji «laamu poomayankeejo» garowu.
- Yelo tama'u · wahayu ƴi'e jooɗɗe ummitaaɗe e «aadi heyri» Irimiyaa kollay jaamanu garowu nder niɓɓere.
Artugol daga horeede
🧵Hollay Yeesu
Malaaki, deftere sakkitiinde Linjiila Hindi, joofniri habaru nelaaɗo cuɓɓitoowo laawol Almasiihu: «Mi lilay nelaaɗo am».
💛Yidde nde wattataako
Koo leñol luttungol laabi keewɗi, o ƴeɓtaaki aadi muuɗum, ammaa o ummitini ngal fahin.
▸ Janga ko ɓuri
E konngol laamɗo Persiya Sirus (538 H.A.) artugol fuɗɗii. E lummbe tati ɓe ngarti ɓe mahti ko bonnaa.
- Zerubabel · mahti hekkalu (timmaa 516 H.A.).
- Ezra · janngini Wolde fahin o ummitini hoolaare.
- Nehemiya · mahti galɗe Urucaliima e balɗe 52.
- Esteer · hisni Yahuudiyankooɓe Persiya e bonugol — «ngam sa'a no nii.»
- Ɗomka jokkii · hekkalu darii, ammaa walaa laamɗo no Daawuuda. Yimɓe ɓen habbii Almasiihu.
Duuɓi deƴƴal
🧵Hollay Yeesu
«Heɓiluki» ka'a fuu ko Allah huutorii ngam Yeesu wara tigi «nde carel waɗi.»
💛Yidde nde wattataako
Koo nder duuɓi 400 deƴƴal, o suuɗii, o heɓiltinoo laawol hisinde.
«To duuɓi 400 walaa Wolde, naa' Allah yahi koo himo fooftoo?»
Deƴƴal naa' woɗɗitagol. O haalaani tan, ammaa nder sa'a on fuu o yiilatnoo laamuuji, ɗemɗe, e laabi heɓilana nokkuure hisinde. E sa'a ɓurɗo deƴƴude, Allah huwnoo no feewi, e yidde (Galaatiyanko'en 4:4).
▸ Janga ko ɓuri
Daga Malaaki haa Linjiila Heyri, haa duuɓi 400 walaa Wolde heyri. Ammaa ɓaawo daari Allah heɓiltinoo laawol Habaru Belɗum.
- Laamuuji mbaylitii · Persiya → Helenanke'en (Alesandere, 333 H.A.) → Misiranke'en e Siriyanke'en → murtere Makabe (167 H.A.) → Romaaru (63 H.A.).
- Helenanke · foolugol Alesandere waɗi Helenanke ɗemngal jaaynungal; Linjiila Hindi firaa Helenanke (Septuagint), udditi laawol Habaru Belɗum saaktoo law.
- Laabi e jam Romaaru · laabi mahaaɗi e «Pax Romana» wartii laabi misiyon.
- Sinagog e fedde'en · janngingol sinagog ɗaɗii; Fariisanke'en e Sadukanke'en njibinii; e habbaaki Almasiihu ɓenndi.
Garal Yeesu
🧵Hollay Yeesu
Ɓiɗɗo debbo (daari 2), barka Ibraahiima (3), baali Hawre Yaaltugol (4), laamɗo poomayankeejo Daawuuda (6), aadi heyri (8) — fuu timminaa e neɗɗo gooto, Yeesu: Annabaajo, Limaamuujo, e Laamɗo meeɗen goonga.
💛Yidde nde wattataako
Carel ko ngonɗen e hakke, o lili Ɓiɗɗo muuɗum o hokki yonki muuɗum.
«Yeesu ko gooto jannginoowo moƴƴo nder; gaafaangal ngal ko foolaaki suniingal.»
Yeesu wi'i himo Allah (Yahaya 8:58), e gaafaangal naa' tawtoraagol koo foolaaki ammaa yidde eɓɓaande. O naɓaaki toon e doole; o hokki yonki muuɗum e yidde muuɗum (Yahaya 10:18). «Walaa yidde ɓurnde nde'e, waato neɗɗo hokka yonki muuɗum ngam higooɓe muuɗum» (Yahaya 15:13).
▸ Janga ko ɓuri
Deƴƴal taƴii; aadaaɗo on warii. Linjiilaaji nay seedi nguurndam Yeesu, mayde maako, e ummitaagol maako daga nokkuuje nay.
- Wartuki neɗɗo · Allah wartii neɗɗo (Imanuweel, «Allah wondi e meeɗen»), e hoyfere Baytalami.
- Kuugal · o janngina laamu Allah, o sellina nawnaaɓe, o nodda gaɗooɓe hakke. «Mo yi'imi yi'ii Baaba.»
- Gaafaangal · o yoɓi e nokkuure meeɗen coggu hakke e mayde naɓii e tawegol horɓe (daari 2). Baali Hawre Yaaltugol goonga.
- Ummitaagol · ummitiingo nyalaande tataɓere, o heli bawɗe hakke, mayde, e Ceyɗan — gila dow gaafaangal o «heɓi jaalorgal dow ginni e fuu bawɗe… o semtiniiɗum» (Koloosiyanko'en 2:15).
Kala Yeesu ko Annabaajo meeɗen goonga (hollay laawol Allah), Limaamuujo meeɗen goonga (yoɓi hakke e ɓanndu muuɗum), e Laamɗo meeɗen goonga (fooli hakke, mayde, e Ceyɗan o laamoo poomaa).
Mawɓe diina fuɗɗii
🧵Hollay Yeesu
Daari ngol jokkay haa hannde. Linjiila joofniri aadi Yeesu artoto o waɗtita ko fuu heyɗum (Wahayu Yahaya 21).
💛Yidde nde wattataako
Yidde nde keɓɗen, jooni o lilay nde rufa nder duuniyaaru fuu.
«Mawɓe diina ko fedde diina yimɓe moƴƴuɓe timmuɓe, koo tan mahdi.»
Mawɓe diina naa' jamaa «hooliyankooɓe timmuɓe» ammaa gaɗooɓe hakke haforanaaɓe. Koo nelaaɗo Pool noddi hoore muuɗum «mi ɓurii koo moye waɗuki hakke» (1 Timooti 1:15). Mawɓe diina aranɓe boo njedditii e ngayli (Kuuɗe Lilaaɓe 6:1; 1 Korintiyanko'en 1:11). Mawɓe diina naa' nokkuure mawnirde, ammaa yimɓe nawtooɓe yidde nde keɓi.
▸ Janga ko ɓuri
Ɓaawo Yeesu ƴiwi, Ruuhu aadaaɗo on warii e Pentekoste e mawɓe diina njibinii. Habaru Belɗum saaktii law no feewi.
- Pentekoste · Ruuhu waɗtiti taalibaaɓe hulɓe wartude seedeeɓe cuusɓe.
- Biiturus · habri Habaru Belɗum Yahuudiyankooɓe Urucaliima.
- Pool · daga torroowo wartude nelaaɗo, mahay mawɓe diina nder duuniyaaru gimɓe o winda ɓatakuuje.
- Haa keerol duuniyaaru · Urucaliima → Yahuudiya → Samaariya → Romaaru. Aadi Ibraahiima «leƴƴi fuu» wartii goonga.
- E enen · daari joofataako; ngol yahay haa artugol Yeesu e kammuuli heyɗi e leydi heyri.
Artugol (ko fuu heyɗum)
🧵Hollay Yeesu
Eden tagugol aranal artaa haa joofnde no «Urucaliima Heyri.» Allah hoɗoto e leñol muuɗum poomaa — timmal Imanuweel (Wahayu Yahaya 21:3; Maatiyu 1:23).
💛Yidde nde wattataako
Haa joofnde o moytay gonɗi fuu o waɗtita ko fuu heyɗum e yidde.
▸ Janga ko ɓuri
Linjiila joofataako e jaamanu mawɓe diina. Deftere sakkitiinde maaɗum, Wahayu Yahaya, hollay Yeesu artoowo timmina ko fuu.
- Artugol · laamɗo aadaaɗo on artoto e teddungal.
- Jaalal sakkitiingal · Ceyɗan e mayde mbonnaa poomaa, Almasiihu laamoo Laamɗo laamɓe (1 Korintiyanko'en 15:25-26; Wahayu Yahaya 20:10).
- Kiita e ummitaagol · ko fuu ko ooñii feewnitaa, maayɓe ɓen ummitee.
- Kammuuli heyɗi e leydi heyri · hakke, mayde, gonɗi, e torra ƴaɓɓay poomaa (Wahayu Yahaya 21:4).
- Eden artaaɗo · nder «Urucaliima Heyri» ɓurnde fuɗɗorde, Allah hoɗoto e leñol muuɗum poomaa — faandaare nde Linjiila fuu yahata.
Kala jooni ko jaamanu «gila, ammaa tawi tabbii»: e Yeesu hisinde gila timmii, ammaa timmugol maaɗum tawi habbaaka.