Tɔ, niŋmaarilana ŋun niŋ yɛda kul chanila alizanda, ka ŋun’ tum tuun’ suma o biɛhigu zaa amaa ka o bi niŋ yɛda chana buɣum ni?

Di nyɛla bɔhigu din tuhi. Amaa tɛhibirisi ayi n-sɔɣi di puuni. ① Baibol bi tɔɣisiri niriba “suma mini biɛri.” Binnabu maa pala “n viɛlim n-gari ŋun be n sani,” amaa di nyɛla “Naawuni kasi din naai pɔ.” O tooni, so kani ŋun “viɛli n-saɣi” (Romnima 3:23). Dinzuɣu di pala “niri’ suŋ mini niŋmaarilana,” amaa di nyɛla kaman doro yini ʒini niriba ayi: yino deeri tibu, ka yino zaɣisi li ka yɛra, “N mali alaafee n-gari ŋun’ doli.” ② Binyini kɔŋko n-tɔɣisiri alizanda mini buɣum. Pa tuma binnabu, amaa a deebu Yisa Masia kaman a Duuma ka a alahichi yɛla naai. Ŋun’ alahichi naai Masia ʒim zuɣu chanila alizanda; ŋun’ bi deei o, ka o alahichi kpalim, bi chana. Tuun’ suŋ shɛli kani ku tooi chɛ ka a alahichi yɛla naai. Dinzuɣu alizanda mini buɣum pala “tuun’ suma sanyoo,” amaa di nyɛla a mini Masia sunsuuni zɔbu yɛla. Ka “yɛda niŋbu” pala tɛha kɔŋko, amaa nyɛla a biɛhigu duuma taɣibu: ŋun’ deei o maŋmaŋ’ bi leeri yikulana, amaa o niŋdila tuuba pam. Yɛlimaŋli ni, maŋmaŋ’ wuntinsi tɛha (“mani niri’ suŋ”) n-nyɛ buɣ’ shɛli din yiɣisibu tibsa, din chɛri ka ti tɛhi ni ti bi bɔri Masia (Luk 18:9-14). Baibol yɛrila polo ni: “Ŋunkam niŋ o yɛda lan ka saria karibu ni, amaa ŋunkam bi niŋ o yɛda, bɛ pun kar’ o saria” (Jɔn 3:18). Saria karibu pala “a biɛhigu nabu a kpibu nyaaŋa,” amaa di pun nyɛla din naai a Masia deebu zuɣu. Romnima 3:23 · Jɔn 3:18 · Ɛfɛsusnima 2:8-9 · Luk 18:9-14

Di bi saɣi ni n kul niŋ biɛhigu suŋ ka bi niŋ Yisa yɛda?

Di nyɛla tɛha din zooi, amaa di bi baŋ yɛltɔɣa maŋmaŋa din nyɛ shɛli. Tɔ, gbibi nahingbaŋ ŋɔ. Tɛhim’ ni a be tobu ŋariŋ ni. A yi niŋ ka ŋariŋ maa zaa kasi, ka mali yolisigu ni ŋarinsaandiba, ka a biɛhigu nyɛla din viɛla — a na nyɛla tobu , dama ŋariŋ maa ʒirila a chana o luɣ’ shɛli polo (saria karibu duli). Yɛltɔɣa maŋmaŋa pala “tuun’ suma sanyoo,” amaa di nyɛla “ŋariŋ shɛli ni a be” (a maŋmaŋ’ baŋsim) . Dinzuɣu Lahibali Suŋ bi yɛli “niŋmi a maŋmaŋ’ suŋ pam”; di yɛrila “taɣim’ ŋariŋ.” Sheei alahichi ŋariŋ ni ka du Yisa dini — Naawuni bia baŋsim palli ni. Di pala a tuma kpaŋa zuɣu, amaa nyɛla a ti yɛda Ŋun’ teei o nuu ka ʒiɛm a du o ŋariŋ. Yɛlimaŋli ni, Baibol wuhirila tiligibu kaman taɣibu ŋɔ kɔŋko — “Ŋuna n-fa ti zibisim yiko ni bahi, ka zaŋ ti ni alaafee nti kpɛhi o Biyurigu la nam ni” (Kolɔsainima 1:13). Di bi baŋ giri: di pala ni biɛhigu suŋ ka anfani. Viɛlim pala tiligibu “zaligu,” amaa nyɛla di wala . Ŋun’ taɣi ŋariŋ niŋdila viɛlim, di pala dabiɛm zuɣu, amaa nyɛla bia yurilim zuɣu. Kolɔsainima 1:13 · Jɔn 1:12 · Jɔn 3:3 · Ɛfɛsusnima 2:8-9

Tuumbiɛrilana yi mali suhudoo n-yɛra “Naawuni chɛ paŋ ma,” ka ŋun’ ka tuumbiɛri maa zuɣu na mali wahala — di pa ni Naawuni chɛ paŋbu maa nyɛla din bi mali nyaɣisim?

Bɔhigu maa tuhiya, ka yɛɣisigu maa nyɛla yɛlimaŋli. Amaa lala yɛtɔɣili pala “Baibol chɛ paŋbu” — di nyɛla di taɣibu . ① Naawuni chɛ paŋbu bi mali nyaɣisim koya. Di ka kaman alahichi maa daa bi niŋ, ka bɛ sɔɣi li; Naawuni maŋmaŋa n-zaŋ o Bia nyɛvili yo di samli. Daɣiʒirili maa bi wuhi ni alahichi nyɛla din faako, amaa di wuhirila ni alahichi tibisa pam — di nyɛla chɛ paŋbu din mali daa zuɣusaa dunia ni. ② Tuuba maŋmaŋ’ wolila wala. Tuumbiɛrilana yi yiɣisi tuumbiɛr’ deelana tooni n-yɛra “Naawuni chɛ paŋ ma, n mali suhudoo,” lala pala tuuba, amaa nyɛla di ŋmaŋ’ niŋbu (Matiu 3:8). Ka niri mini Naawuni sunsuuni chɛ paŋbu bi nyɛhiri tuumbiɛr’ deelana nahiŋgu bee n-niŋ talahi ni o chɛ paŋ. ③ Alahichi bi naan kul gari koya. Alahichi kam yo samli luɣ’ ayi puuni din yini ni — bee Masia n-ʒiri li daɣiʒirili zuɣu (ŋun’ niŋ o yɛda ka saria kani, Romnima 8:1), bee ŋun’ bahigu zaɣisi o n-ʒiri li o maŋa. Dinzuɣu “chɛ paŋbu din mali nyaɣisim” kani. Tuumbiɛrilana gba na malila zaligu talahi dunia ŋɔ ni (Romnima 13:1-4). ④ Tuumbiɛr’ deelana nintam pala koya Naawuni sani. Naawuni kumdila ni bɛn’ kumda, n-teeri nintam kam yɛla, ka bahigu ni o maŋmaŋ’ nyɛhi li bahi (Kahigibu 21:4). Dinzuɣu tuumbiɛr’ deelana mi bi ʒiri biɛri bɔhibu ʒili o ko, amaa o tooi zaŋ li tila Naawuni ŋun nyɛ wuntizɔra (Romnima 12:19 — “Mani n-su biɛri bɔhibu, m mi shiri ni bɔhi biɛri labisi”). Matiu 3:8 · Romnima 8:1 · Romnima 13:1-4 · Kahigibu 21:4

Baibol nyɛla lahabali yɛlimaŋli? Di ŋmanila kurili silimin bee litaafi ŋun bi nyɛ yɛlimaŋli.

Di nyɛla bɔhigu din tuhi — ka di nyɛla piligibu suŋ. Zilsigu pala yɛda zaɣisibu, amaa nyɛla yubu ni a vihi yɛla polo ni. Baibol pala silimin koya din simdi “a yɛn niŋ yɛda yi a yubu,” amaa di nyɛla din be tinsi, dabsa, mini niriba yɛlimaŋli zuɣu. Nahingbaha bɛla kɔŋko. ① Di pala litaafi yini, amaa litaafi laɣingu — di zaa kul wuhirila yɛltɔɣ’ yini. Baibol nyɛla litaafi pisaata (66) laɣingu din bɛ daa sabi yuun’ kɔbisaata mini pisinu (1,500) puuni, ŋmɛbuniba pisinahi (40) ni — nanima, piɛhigulaannima, zahimkpɛriba, lampo deera, dɔɣitra, niriba ban daa be biɛhigu ni saha kam, bɛ ni daa sabi gahindi ka bi mi taba, balli ata ni (Hibru, Aramaik, mini Griik). Amaa di zaa laɣimmi, ka bi gabi, yɛltɔɣ’ yini zuɣu: tiligibu Masia zuɣu . Lala laɣimbu bi balri ka di nyɛ chamba bee niriba laɣimbu. ② Bɛ na kul wuhirila di yɛlimaŋli tiŋgbani ni (tiŋkura yɛltɔɣa). Binshɛŋ’ pam bɛ ni daa zaani ni di nyɛ ʒiri, “din be Baibol ni kɔŋko,” bahigu ni tiŋkura gɔbu wuhi di yɛlimaŋli. Dauda nam , kuɣ’ shɛli zuɣu bɛ ni daa sabi “Dauda yili” (Tel Dan kuɣili); Pontius Pilate , gɔmnanti ŋun’ daa ku Yisa, sabbu zuɣu din mali o yuli; Naa Ɛzɛkaia kom soli (2 Nanima 20:20), soli maa maŋmaŋa mini di sabbu zuɣu. Hal Hitti niriba , bɛ ni daa boli “niriba ban ka” la, yiɣisila kaman nam titali tiŋkura ni. ③ Di nyɛla kurili litaafi shɛli din gbibi viɛnyɛliŋga (sabbu). Sabbu shɛŋa din kpalim zooi, di laɣimbu taba, mini saha din be sabbu mini di ŋmɛbu sunsuuni — Baibol ka di tatabo kurili litaafinim’ ni . Aizaia litaafi din daa be poi ni Masiabu, din be Mɔɣa Kpibili Sabbu ni (bɛ ni daa nya 1947 ni), daa ŋmani litaafi din nyɛ zaligu yuun’ tusa (1,000) nyaaŋa kaman gbaŋ’ yini — di wuhirila ni bɛ gbib’ Baibol viɛnyɛliŋga saha kam. ④ Din bɛ ni daa sabi pɔi niŋ ya kaman di ni yɛli shɛm (anabitali). Alikauli Kura, bɛ ni daa sabi yuun’ pam poi ni Yisa dɔɣim, wuhirila o dɔɣibu Bɛtlɛhɛm ni (Maika 5:2), wahalalana tumo (Aizaia 53:5), mini daɣiʒirili yɛla (Yila 22). Di niŋ saɣinda pam ka di pala chimsim. ⑤ Lahabali sabriba ban’ pa Baibol gba sabi li. Rom lahabali sabra Tacitus mini Yahuudunim’ lahabali sabra Josephus — bɛn’ zaa pa Kristabihi — yɛli Yisa yɛla, o kubu, mini chɛchi piligu. Pampam, naɣa nyaandoliba ban’ daa zo dabiɛm n-wuri zaŋ bɛ nyɛvuya niŋ chaɣira n-diri yiɣisibu maa shɛhira — so bi kpiri din o mi ni di nyɛ ʒiri zuɣu. Amaa ni yɛlimaŋli, dimbɔŋɔ wuhirila ni Baibol yɛda niŋbu pala jɛrigutali, amaa nyɛla baŋsim ; di pala “daliri” din ŋariti niri kaman kɔlinsi ŋarisigu. Dinzuɣu Kristabia suhupiɛlli bi yi daliri kɔŋko ni na, amaa yila tahima shɛli Naawuni Shia Kasi ni tiri suhu saha shɛli a karindi Yɛligu maa . Baibol yɛliya — “Yɛda yila wumbu, ka wumbu yila Masia yɛtɔɣili ni” (Romnima 10:17). Dinzuɣu di yi ŋmani chimsim shɛm zaa, a maŋmaŋ’ karimbu n-nyɛ piligu. Daliri yooi dunoli, ka suhupiɛlli zoori ŋun’ karinda puuni. 2 Nanima 20:20 · Aizaia 53:5 · Maika 5:2 · Romnima 10:17

Baibol yim zuɣu · Namda hal ti paai chɛchi

🌍

1ALIKAULI KURA · PILIGUPiligu ni

Namda

Naawuni daa nam dunia din daa “viɛla pam.”

Niriba

Naawuni; Adam mini Hawa

Yɛltɔɣa kara

Namda dabsa ayobu, ninsala ŋun nam Naawuni nahingbaŋ ni, Vuhim Dali

Piligu ni, Naawuni daa namla zuɣusaa mini dunia.

Piligu 1:1 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Dunia daa nyɛla din nam “Yɛligu” maa zuɣu. Jɔn Lahibali Suŋ wuhirila ni Yɛligu maa nyɛla Yisa maŋmaŋa (Jɔn 1:1-3).

💛Yurilim din bi naara

Lahabali pala saria karibu ka pili, amaa dunia din nam yurilim din yɛɣi zuɣu.

Tɛhibirili

“Bɔzuɣu ka Naawuni nam niriba ban’ tooi niŋ alahichi? Di pa ni di yi viɛla ni o di nam ti?”

Yɛlimaŋli

Naawuni nam dunia mini niriba pala faako shɛli zuɣu, amaa nyɛla yurilim din yɛɣi zuɣu. Ka o nam ninsala kaman nin’ shɛb’ ban’ tooi mali zɔbu mini Naawuni, di kɔŋko nyɛla yurilim. Ka hal alahichi kpɛbu daa bi yi Naawuni tiligibu shiɣili ni (Ɛfɛsusnima 1:4-5). Baibol nahingbaŋ’ pilli pala saria karibu, amaa nyɛla yurilim.

▸ Karim m-pahi

Baibol bi pili ni filozofi yɛltɔɣa, amaa di pili ni yɛtɔɣ’ wuhibu: “Piligu ni, Naawuni…” Dunia pala din yina koya, amaa nyɛla Naawuni ŋun’ mali baŋsim tuma.

Naawuni nahingbaŋa · binnamda zaa puuni, ninsala kɔŋko n-nam ka o ŋmani Naawuni — ni o baŋ o, ka guli dunia.
Vuhim · dabsili ayopɔinli vuhim wuhirila ni binshɛɣukam naaya ka be suhudoo (shalom) ni: “di daa viɛla.”
Edɛn · dunia poi ka di pɔrigi, Naawuni mini ninsala ni daa chani taba.

Amaa nasara ŋɔ mirini ni di pɔrigi…

🍎

2ALIKAULI KURA · YƐLTƆƔA PILIPiligu ni

Lubu

Alahichi kpe na, ka ninsala mini Naawuni sunsuuni zɔbu ŋmaai.

Niriba

Adam mini Hawa; waɣili maa (Sintani)

Yɛltɔɣa kara

Binwol’ shɛli bɛ ni daa mɔŋ dibu, Edɛn ni yibu, kum mini wahala kabu

Ka n ni zaŋ dimdi niŋ a mini paɣ’ sunsuuni … ka paɣ’ zuliya maa ni ti ŋme m-bɔr’ a zuɣu

Piligu 3:15 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Lahibali Suŋ alikauli pilli, bɛ ni daa ti li lubu maa nyaaŋa: “paɣa zuliya” ni ŋme bɔri waɣili maa zuɣu — dina n-nyɛ Yisa (Piligu 3:15; Romnima 16:20; Galɛshianima 4:4).

💛Yurilim din bi naara

Saha shɛli niriba ni niŋ alahichi, Naawuni niŋ tiligibu alikauli nimaani ni.

Tɛhibirili

“Binwol’ yini dibu zuɣu bɛ yihi nira ka ti o kum — di pa ni Naawuni mali yɛlim pam?”

Yɛlimaŋli

Edɛn ni yibu daa nyɛla saria karibu mini nambɔɣu. Naawuni mini niri yi ti woligi, ka ninsala di nyɛvili tia maa ka be nyɛvili sahakam o pɔrigiŋ’ shɛli maa ni, o ni kpalim wahala ni sahakam (Piligu 3:22). Kum chɛbu yooi soli labbu na; ka nimaani ni Naawuni niŋ Tiligira alikauli (Piligu 3:15). Saria karibu maa ni yurilim pun be.

▸ Karim m-pahi

Kpaŋsizaɣisibu shɛli din yubu daa nyɛ “ka be kaman Naawuni” zuɣu, alahichi kpe dunia ni. Di wala pala zaligu yini ŋmaai koya, amaa nyɛla zɔbu ŋmaabu.

Zɔbu shɛŋa din ŋmaai · Naawuni sani (sɔɣibu), taba sani (taali zaŋbu), mini binnamda sani (gɔɣa mini wahala).
Kum · kpaŋsibu maa “a ni kpi kpibu” leeya yɛlimaŋli.
Piligu 3:15 · amaa saria karibu sunsuuni, tiligibu alikauli pun’ kana. Baŋdiba boli li protoevangelium (Lahibali Suŋ pilli).

Pumpɔŋɔ Naawuni bola nin’ yino ka pili tiligibu…

⛺

3ALIKAULI KURA · ALIKAULIkaman 2000 ALK

Yaannima

Naawuni niŋ Ibrahima alikauli, “A ni leei alibarika soli.”

Niriba

Ibrahima · Aisaku · Yaakubu · Yisifu

Yɛltɔɣa kara

Ibrahima alikauli, Aisaku lobu, Yaakubu bidibisi pinaayi, Yisifu duhibu Ijipti ni

N ni chɛ ka a zuliya galisi pam … Ka dunia ŋɔ zuliya kam zaani ti nya alibarika a zuɣu.

Piligu 12:2-3 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Alikauli ni “dunia zuliya kam ni nya alibarika” paligimi Yisa, Ibrahima zuliya ni (Galɛshianima 3:16).

💛Yurilim din bi naara

Naawuni daŋ bo nina ŋun’ daa bi tu, n-boli o yuli, ka zaŋ o leei alibarika soli.

Tɛhibirili

“Bɛ pii Ibrahima o yɛda titali zuɣu — di pa ni Baibol niriba zaa nyɛla wuntizɔriba?”

Yɛlimaŋli

Ibrahima gba niŋ ʒiri ka zilsi, ka Yaakubu nyɛla yɔɣira. Naawuni bi bo “niriba ban’ tu,” amaa o zaŋ anfaani bo ban’ ka naai. Pibu daliri pala bɛ viɛlim, amaa nyɛla Naawuni yurilim din kul zaani (Zaligu Teebu 7:7-8).

▸ Karim m-pahi

Naawuni pili ŋmaai ninsala zaa yɛla, ni o bo nin’ yino, Ibrahima. Di suhu nyɛla alikauli — zuliya titali, tiŋgbɔŋ, mini “alibarika dunia zuliya kam.”

Yɛda · Ibrahima niŋ alikauli shɛli o ni bi nya yɛda, ka bɛ kali li wuntizɔritali (Piligu 15:6).
Aisaku mini Yaakubu · alikauli maa gariti chaŋ tooni; Yaakubu (Izraɛl) dɔɣila zuliya pinaayi.
Yisifu · o mabihi daa kɔhi o, amaa Naawuni duhi o — “Naawuni daa zaŋ li leei zaɣ’ suŋ” (Piligu 50:20).

Bɛ doli Yisifu n-sheei Ijipti — ka leei dabsa…

🔥

4ALIKAULI KURA · TILIGIBUkaman 1446 ALK

Yibu mini Mɔɣili

Naawuni daa tiligi niriba ban’ daa nyɛ dabsa ka zaŋ ba leei o dini.

Niriba

Musa, Haruna, Firawuna

Yɛltɔɣa kara

Daɣiri pia, Garibu, Mɔɣ’ Ʒee ŋmaabu, Zaligu pia Sinai zoli zuɣu, jɛmbu duu, yuun’ pihinahi mɔɣili ni

N ni zaŋ ya leei n niriba, ka leei yi Naawuni …

Yibu 6:7 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Garibu — luɣ’ shɛli piɛɣu ʒim ni daa chɛ ka kum gari — wuhirila Yisa, “ti Gariba piɛɣu,” bɛ ni kpaai ti zuɣu (1 Kɔrintinima 5:7).

💛Yurilim din bi naara

O wum niriba ban’ daa nyɛ dabsa kumsi, ka sheei o maŋmaŋa n-ti tiligi ba.

Tɛhibirili

“Di pa ni zaligu (Zaligu pia) nyɛla daliri shɛli a ni yɛn deei ni a nya tiligibu?”

Yɛlimaŋli

Naawuni daa tiligi ba poi ka o ti ba zaligu. Hal Zaligu pia pili ni tiligibu yɛtɔɣili: “Man’ Yawɛ ŋun nyɛ yi Naawuni ŋɔ n-daa yihi ya Ijipti tiŋgbɔŋ ni na” (Yibu 20:2). Zaligu pala “gbibi li ni a nya tiligibu,” amaa nyɛla yurilim wuhibu kaman ban’ pun nya tiligibu anfaani ni yɛn niŋ bɛ biɛhigu shɛm (Zaligu Teebu 7:7-9). Anfaani daŋdi pɔi; yɛdda nyɛla labsigu.

▸ Karim m-pahi

Alikauli Kura tiligibu titali. Izraɛl ban’ daa nyɛ dabsa nya tiliginsim Naawuni yiko ni, ka leei o niriba.

Garibu · yili shɛli piɛɣu ʒim ni mɔŋ dunoli zuɣu, kum gari li — di nyɛla sara kam din na yɛn kana nahingbaŋa.
Mɔɣ’ Ʒee · tiliginsim luɣ’ shɛli soli ni naai; “ŋmaabu chaŋ tariga” leei piligu palli nahingbaŋa.
Sinai alikauli · Zaligu pia zuɣu bɛ baŋ bɛ ni yɛn niŋ bɛ biɛhigu kaman Naawuni niriba shɛm.
Jɛmbu duu · jɛmbu shɛɣu din wumda Naawuni ni be o niriba sunsuuni — “Immanuɛl” saɣinli.
Yuun’ pihinahi · kpaŋsizaɣisibu chɛ ka zuliya gilgindi mɔɣili ni, amaa Naawuni be bɛ sani manna mini sakuɣu ka buɣum kuɣa ni.

Bɛ ʒe tiŋgbɔŋ alikauli maa noli, n-mali bɛ maŋa ni bɛ kpe…

🗡️

5ALIKAULI KURA · ƳIʔINIkaman 1400–1050 ALK

Deebu mini Zuɣulaannima

Bɛ nya tiŋgbɔŋ, amaa naa ni ka, sokam daa niŋdila din’ tuhi o nini ni.

Niriba

Jɔshua; zuɣulaannima kaman Gidiɔn mini Samson; Rut

Yɛltɔɣa kara

Jɛriko lubu, Kanana ʒiʔini, alahichi–saria–tiligibu chandi soli din labisira

Di saha maa, naa daa ka Izraɛl tiŋgbɔŋ ni. Dinzuɣu sokam zaa daa kul tumdila o suhu ni yu shɛm.

Zuɣulaannima 21:25 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Rut zuliya ni ka Dauda yi na, ka Dauda zuliya ni ka Yisa yi na (Matiu 1). Hal chimaasili ni, Masia zuliya doli na.

💛Yurilim din bi naara

Bɛ daa zaŋ o niŋ chaɣira yaha yaha, amaa saha kam bɛ ni kuhi, o tim tiligira ka yiɣisi ba.

Tɛhibirili

“Kanana deebu daa nyɛla nimaani kubu din ka nambɔɣu — dinzuɣu Alikauli Kura Naawuni nyɛla zaɣimaŋlana.”

Yɛlimaŋli

Di nyɛla yɛltɔɣa muɣisira din ku tooi naai yɛtɔɣ’ yini ni, ka bɔri suhukpaŋsim. Amaa Baibol bi wuhi li kaman taɣimnasibu koya, amaa nyɛla saria karibu zaɣ’ biɛri din kpɛm (hal ti paai bihi kubu sara) nyaaŋa, suɣulo waɣinli nyaaŋa (Piligu 15:16; Zaligu Teebu 9:4-5; Lɛvinima 18:24-25). Naawuni bi yom hal saria karibu ni, ka ŋun’ ŋmalgi o sani, o deeri o ni suhupiɛlli, hal o yi nyɛ tinzɔɣulana, kaman Rahab mini Rut (Jɔshua 6:25; Rut 4:13-17).

▸ Karim m-pahi

Jɔshua sani ka bɛ kpe tiŋgbɔŋ alikauli maa, amaa bɛ ni ʒiʔini, di bi yuui ka bɛ tam Naawuni. Zuɣulaannima nyɛla soli yini maa din labisira.

Chandi soli din sheeri tiŋa · alahichi → namisibu → kukolitabu → zuɣulana tiligi → alahichi yaha. Di kul gariti biɛɣu.
Zuɣulaannima · Gidiɔn, Samson, Dɛbora — tiligiriba saha bila, bɛn’ mali yaa amaa ka mali galimsi pam.
Rut · yɛlimaŋli neesim chimaasili saha; paɣa sani ŋun kpe Dauda (mini Yisa) zuliya ni.

Niriba kuli yɛra, “Tim ti naa gba!”…

👑

6ALIKAULI KURA · DUTALI SAHAkaman 1050–930 ALK

Nam Laɣiŋgu

Naawuni niŋ Dauda alikauli, “A nam kul ni ʒiɛya sahakam.”

Niriba

Sool · Dauda · Sulemaana

Yɛltɔɣa kara

Naa pilli Sool, Dauda mini Goliat, Dauda alikauli, Sulemaana mɛ jɛmbu duu

Biɛhiŋ kani, a daŋ min’ a nam n-kul ni ʒiɛya, n sani ka a nam kul ni ʒiɛya sahakam.

2 Samuɛl 7:16 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

“Nam din ʒiɛya sahakam” paligimi Yisa, Dauda bia ni — dina n-chɛ ka bɛ booni o “Dauda Bia” (Luk 1:32-33; Matiu 1:1).

💛Yurilim din bi naara

O daa bi bahi Dauda ŋun’ lu, amaa o zuɣu o niŋ alikauli ni naa din ʒiɛya sahakam.

Tɛhibirili

“Dauda daa nyɛla yaalana ŋun’ ka galimsi — dina n-chɛ ka bɛ booni o ‘nina ŋun be Naawuni suhu zuɣu.’”

Yɛlimaŋli

Dauda niŋ zina ka kuni gba. “Nina ŋun be Naawuni suhu zuɣu” bi wuhi ni o ka galimsi, amaa nyɛla ŋun’ daa bi sɔɣi o alahichi — ŋun’ niŋ tuuba viɛnyɛliŋga ka kul labri Naawuni sani (Yila 51). Naawuni yurilim bi bahiri hal bɛn’ lu pam.

▸ Karim m-pahi

Izraɛl dutali saha, nanima ata sani.

Sool · naa pilli niriba ni daa bo; piligu suŋ ka kpaŋsizaɣisibu saɣim li.
Dauda · “nina ŋun be Naawuni suhu zuɣu.” O nyaŋ Goliat ka zaŋ Jɛrusalɛm leei tiŋ’ kpɛŋ. O niŋ alahichi titali (Batsiɛba), amaa o niŋ tuuba o suhu ni (Yila 51).
Dauda alikauli (2 Samuɛl 7) · Naawuni niŋ alikauli ni o zaŋ Dauda yili nam ʒe sahakam — Masia tahima nyɔɣu maŋmaŋa.
Sulemaana · yɛm mini buni dutali ni, o mɛ jɛmbu duu Jɛrusalɛm ni, amaa o biɛhigu bahigu ni o ŋmalgi buɣa polo.

Sulemaana nyaaŋa, nam maa pɔrigi buyi…

⚔️

7ALIKAULI KURA · LUBU930–586 ALK

Nam Pɔrigibu

Di pɔrigi tuli (Juda) mini guli (Izraɛl), ka nam maa saɣim bila bila.

Niriba

Nama buyi maa zaa; anabinim’ kaman Ilaija, Aizaia, Jɛrimia

Yɛltɔɣa kara

Nam pɔrigibu, buɣa jɛmbu yɛɣibu, anabinim’ saɣisibu

Dinzuɣu n-chɛ ka Izraɛlnim’ na kul mali duŋ ni Dauda yilinim’ hal ni zuŋɔ.

1 Nanima 12:19 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Saha ŋɔ ni ka anabinim’ moɣisi Masia ŋun yɛn kana yɛla polo n-gari (Aizaia 9:6; Aizaia 53).

💛Yurilim din bi naara

Niriba ban’ lebgi ba n-yaai o sani, o kul tim anabinima, n-suhira, “Labmiya na.”

Tɛhibirili

“Anabi nyɛla baɣa ŋun’ yɛri din yɛn kana / Alikauli Kura Naawuni kul nyɛla suhuyiɣisilana.”

Yɛlimaŋli

Anabi suhu pala “din yɛn kana yɛrigu,” amaa nyɛla Naawuni suhu kuhigu: “Labmiya na.” Hal saria karibu saɣisigu yubu pala saɣimbu, amaa nyɛla niriba labbu na ni bɛ nya nyɛvili — “Mani ŋun be ŋɔ zuɣu, m bi yu ni ninvuɣ’ biɛri kpi” (Ɛzɛkiɛl 33:11).

▸ Karim m-pahi

Sulemaana bia saha, nam maa pɔrigi: Izraɛl nam din be guli (zuliya pia, tiŋ’ kpɛŋ Samaria) mini Juda nam din be tuli (zuliya ayi, tiŋ’ kpɛŋ Jɛrusalɛm).

Izraɛl (guli) · di nanima zaa jɛmdi buɣa; di lu Ashiria nuu ni 722 ALK.
Juda (tuli) · Dauda zuliya doli na, ka nan’ suma kaman Ɛzɛkaia mini Jɔsaia beni, amaa di zaa saɣim.
Anabinima · Ilaija, Amos, Aizaia, Jɛrimia kul mɔɣisira “labmiya na!” Masia anabitali kpiɔŋ luɣ’ shɛli zuɣu ŋɔ ni (Aizaia 53 “wahalalana tumo”).

Bahigu ni saria karibu shɛli bɛ ni daa saɣisi maa kana — bɛ zaŋ ba chaŋ zuliagu…

⛓️

8ALIKAULI KURA · SARIA KARIBU722 / 586 ALK

Zuliagu

Nam maa lu ka bɛ zaŋ niriba maa chaŋ tinzɔɣunim’ tiŋgbɔna ni.

Niriba

Daniɛl, Ɛzɛkiɛl, Nɛbukadnɛza

Yɛltɔɣa kara

Izraɛl lu Ashiria nuu ni (722), Juda lu Babilɔn nuu ni ka bɛ saɣim jɛmbu duu (586)

Ti daa ʒinila tiŋaBabilɔn mɔɣa duli.Nimaani ka ti daa ʒini kum,saha shɛli ti ni daateei Ziɔn yɛla.

Yila 137:1 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Yolisigu nyɔɣu ni, Jɛrimia niŋ alikauli ni “alikauli palli” (Jɛrimia 31:31) — alikauli shɛli Yisa ni ʒe Saazuɣu Bindirigu Bahindi ni la.

💛Yurilim din bi naara

Hal zuliagu tinzɔɣu sɔɣitili maa, o sheei bɛ sani na ka niŋ alikauli yiɣisibu.

Tɛhibirili

“Zuliagu wuhirila ni Naawuni bahi Izraɛl zaa.”

Yɛlimaŋli

Zuliagu pala bahibu, amaa nyɛla Ba ŋun’ yuri o bia darigibu mini niɛribu (Hiburunima 12:6). Naawuni daa bi chaŋ; o daa be Daniɛl sani zuliagu nyɔɣu ni ka niŋ alikauli: “Biɛhiŋ kani, m mi n ni lɔn ya nia shɛŋa. Di nyɛla nia shɛŋa n ni lo zaŋ chaŋ yi zaɣ’ viɛlli polo ka pa ni yi zaɣ’ biɛɣu polo. N ni chɛ ka yi kul mali dahin’ shɛli biɛhigu tahima” (Jɛrimia 29:11).

▸ Karim m-pahi

Saɣisigu maa palgi. Jɛmbu duu di buɣum, ka bɛ zaŋ niriba maa chaŋ Babilɔn — bɛ bɔrgi tiŋgbɔŋ, naa, mini jɛmbu duu: nyɔɣu sɔɣitili maa.

Lubu buyi · Izraɛl (Ashiria, 722 ALK) mini Juda (Babilɔn, 586 ALK).
Daniɛl · yɛda nahingbaŋa hal buɣa jɛmbu nam ni (gbuɣinli boli ni); o nya “nam din ʒiɛya sahakam” ʒiʔima.
Tahima neesim · kɔba kuma din lebgi nyɛvuya (Ɛzɛkiɛl 37) mini Jɛrimia “alikauli palli” wuhirila tooni chimaasili ni.

Yuun’ pihiyopɔin nyaaŋa, Naawuni yooi soli — bɛ labi yiŋa…

🧱

9ALIKAULI KURA · YIƔISIBU538–430 ALK

Labbu Na

Bɛ labi na n-lan mɛ jɛmbu duu mini gooni.

Niriba

Ɛzra, Nɛhimia, Ɛsta, Zɛrubabɛl

Yɛltɔɣa kara

Labbu na Sirus alikauli ni, jɛmbu duu mɛbu, Jɛrusalɛm gooni mɛbu, Yɛligu yiɣisibu

dama Yawɛ ni tiri suhupiɛlli shɛli n-nyɛ yi kpiɔŋ.

Nɛhimia 8:10 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Malaki, Alikauli Kura litaafi bahindili, naara ni anabitali ni tumo ŋun mali soli ti Masia: “n timla n tumo” (Malaki 3:1).

💛Yurilim din bi naara

Hal niriba ban’ daa labisi luna yaha yaha, o daa bi deei o alikauli, amaa o lan yiɣisi ba.

▸ Karim m-pahi

Pɛrshia naa Sirus alikauli (538 ALK) ni ka labbu na pili. Saha buta puuni bɛ labi na n-mɛ din’ lu maa.

Zɛrubabɛl · mɛ jɛmbu duu (di naai 516 ALK).
Ɛzra · lan wuhiri Yɛligu maa ka yiɣisi yɛda.
Nɛhimia · mɛ Jɛrusalɛm gooni dabsa pisinu ni ayi (52) ni.
Ɛsta · tiligi Yahuudunim’ ban’ be Pɛrshia ni bɛ saɣimbu ni — “di yi nyɛla saha ŋɔ zuɣu…”
Yubu na kpalim · jɛmbu duu ʒe, amaa naa kaman Dauda ka. Niriba gulindila Masia.

Ka din nyaaŋa… kaman zuɣusaa kuli ku, yuun’ kɔbinahi (400) gari.

🌑

10ALIKAULINIM’ SUNSUUNI · SHIƔILI MAALIkaman 430–4 ALK

Sʒim Yuma

Yuun’ kɔbinahi (400) ka anabi koligu ka — amaa shiɣili daa maani sɔɣisinli ni.

Niriba

Alɛkzanda Titali, Makabinima, Rom

Yɛltɔɣa kara

Pɛrshia → Griik → Makabi mahigu → Rom fukumsi

Amaa saha ni daa ti paai, Naawuni daa tim o Bia na n-chɛ ka paɣ’ dɔɣ’ o fukumsi zaligu sulinsi ni

Galɛshianima 4:4 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Lala “shiɣili maali” zaa daa nyɛla Naawuni tuma ni Yisa kana “saha ni daa ti paai” maŋmaŋa.

💛Yurilim din bi naara

Hal yuun’ kɔbinahi (400) sʒim ni, sɔɣisinli ni, o daa maani tiligibu soli.

Tɛhibirili

“Yuun’ kɔbinahi (400) ka yɛligu ka, di wuhirila ni Naawuni daa chaŋ bee o vuhindila.”

Yɛlimaŋli

Sʒim pala kabu. O daa bi yɛli koya, ka saha maa zaa o daa chɛrila nama, balli, mini soya gariti ni o mali tiligibu shiɣili. Saha shɛli din sʒim n-gari, Naawuni daa tumdila pam, yurilim ni (Galɛshianima 4:4).

▸ Karim m-pahi

Malaki hal ti paai Alikauli Palli, kaman yuun’ kɔbinahi (400) ka Baibol Yɛligu palli (anabinima) ka. Amaa lahabali nyaaŋa, Naawuni daa maani soli ti Lahibali Suŋ yɛɣibu.

Nama taɣibu · Pɛrshia → Griik (Alɛkzanda, 333 ALK) → Tɔlɛmi mini Sɛlɛukus → Makabi mahigu (167 ALK) → Rom (63 ALK).
Griik balli · Alɛkzanda nyaŋ chɛ ka Griik balli leei balli kam balli; bɛ leei Alikauli Kura niŋ Griik (Sɛptuajint), n-yooi soli ti Lahibali Suŋ yɛɣi yom.
Rom soya mini suhudoo · soya viɛla mini “Rom suhudoo” leei soya ti tuuntumda.
Jɛmbu duu mini lariba · jɛmbu duu wuhibu kpaŋsi; Farisinim’ mini Sadukinim’ yiɣisi; ka Masia gulibu bili.

Ka sʒim maa ŋmaai, bahigu ni, o kana.

✝️

11ALIKAULI PALLI · PAHIBUkaman 4 ALK–AD 30

Yisa Kanna

Masia bɛ ni daa niŋ alikauli kana, n-kpi, ka yiɣisi.

Niriba

Yisa, nyaandoliba pinaayi, Jɔn Baptisira

Yɛltɔɣa kara

Ninsalitali kpɛbu, o wuhibu mini alaama tuma, kubu daɣiʒirili zuɣu, yiɣisibu dabsili ata zuɣu

Yɛligu maa daa lɛbila ninsala m-be ti sani … ka anfaani mini yɛlimaŋli pal’ o kɔbili ni.

Jɔn 1:14 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Paɣa zuliya (yɛltɔɣa 2), Ibrahima alibarika (3), Gariba piɛɣu (4), Dauda naa din ʒiɛya sahakam (6), mini alikauli palli (8) — di zaa paligimi nin’ yino, Yisa: ti Anabi maŋmaŋa, Maligumaana maŋmaŋa, mini Naa maŋmaŋa.

💛Yurilim din bi naara

Saha shɛli ti na daa nyɛ alahichinima, o tim o Bia na ni o ti zaŋ o nyɛvili sara.

Tɛhibirili

“Yisa kul nyɛla wuhira suŋ yini / daɣiʒirili daa nyɛla nyaŋbu sɔɣitili.”

Yɛlimaŋli

Yisa yɛli ni o maŋmaŋa nyɛla Naawuni (Jɔn 8:58), ka daɣiʒirili pala din yina koya bee nyaŋbu, amaa nyɛla yurilim din bɛ ni daa nia. Bɛ daa bi ʒiri o n-kpaai; o zaŋ o maŋmaŋ’ nyɛvili sara (Jɔn 10:18). “Nir’ yi zaŋ o nyɛvili taɣ’ o zɔnim’ dini, yurilim shɛl’ lan kani gari li” (Jɔn 15:13).

▸ Karim m-pahi

Sʒim maa ŋmaai; Ŋun’ bɛ ni daa niŋ alikauli kana. Lahibali Suŋ litaafi anahi diri Yisa biɛhigu, kubu, mini yiɣisibu shɛhira luɣa anahi polo.

Ninsalitali kpɛbu · Naawuni leei ninsala (Immanuɛl, “Naawuni be ti sani”), Bɛtlɛhɛm filiŋ ni.
Tuma · o wuhi Naawuni nam, n-tibgi baranima, n-bo alahichinima. “Ŋun’ nya ma nya m Ba.”
Daɣiʒirili · o yo alahichi mini kum samli, din lubu (yɛltɔɣa 2) na ti zaani. Gariba piɛɣu maŋmaŋa.
Yiɣisibu · o yiɣisi dabsili ata zuɣu, n-ŋmaai alahichi, kum, mini Sintani yaa — daɣiʒirili zuɣu o pun “fa alizinnim’ bɛn nyɛ zuɣulaannim’ mini bɛn su fukumsi bidibbina … o nyaŋ ba Masia dapulli la zuɣu” (Kolɔsainima 2:15).

Dinzuɣu Yisa nyɛla ti Anabi maŋmaŋa (wuhiri soli din chaŋ Naawuni sani), ti Maligumaana maŋmaŋa (zaŋ o maŋmaŋ’ nimgbiŋ yo alahichi), mini ti Naa maŋmaŋa (nyaŋ alahichi, kum, mini Sintani ka di nam ʒiɛya sahakam).

Yisa ŋun’ yiɣisi tim o nyaandoliba dunia ni…

🕊️

12ALIKAULI PALLI · YƐƔIBUkaman AD 30–

Chɛchi Piligu

Naawuni Shia kana, ka Lahibali Suŋ yɛɣi hal ti paai dunia tarisi.

Niriba

Pita, Pool, chɛchi pilli

Yɛltɔɣa kara

Naawuni Shia kabu Pɛntikɔst dali, chɛchi dɔɣibu, Lahibali Suŋ yɛɣibu Jɛrusalɛm zaŋ chaŋ Rom namisibu sunsuuni

Amaa saha shɛli Naawuni Shia Kasi yi ti kpe yi ni, yi ni nya yiko ka leei n shɛhiranima Jɛrusalɛm zaŋ tabili Judia mini Samaria tiŋgbana ni hal ti kpa dunia tarisi zaa.

Tuumba Tuma 1:8 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Lahabali ŋɔ na chana zuŋɔ. Baibol naara ni alikauli ni Yisa ni lan kana n-mali binshɛɣukam palli (Kahigibu 21).

💛Yurilim din bi naara

Yurilim ti ni deei, pumpɔŋɔ o tim li ka di yɛɣiri dunia zaa ni.

Tɛhibirili

“Chɛchi nyɛla niriba ban’ tu laɣingu, bee duu kɔŋko.”

Yɛlimaŋli

Chɛchi pala “niriba ban’ tu naai” laɣingu, amaa nyɛla alahichinim’ bɛn’ nya chɛ paŋbu. Hal tuun’ tumo Pool boli o maŋa “alahichilana n-gari sokam” (1 Timoti 1:15). Chɛchi pilli gba ŋmɛ namgban ka lu (Tuumba Tuma 6:1; 1 Kɔrintinima 1:11). Di pala luɣ’ shɛli a yɛn fuhi, amaa niriba ban’ zaŋdi yurilim bɛ ni deei (Jɔn 13:34-35).

▸ Karim m-pahi

Yisa ni du saazuɣu nyaaŋa, Naawuni Shia bɛ ni daa niŋ alikauli kana Pɛntikɔst dali ka chɛchi dɔɣi. Lahibali Suŋ yɛɣi kpiɔŋ.

Pɛntikɔst · Naawuni Shia chɛ ka nyaandoliba ban’ daa zo dabiɛm leei shɛhiranima ban’ mali yaa.
Pita · moɣisi Lahibali Suŋ Yahuudunim’ sani Jɛrusalɛm ni.
Pool · daa nyɛ namisira ka leei tuun’ tumo, n-mɛ chɛchinim’ chamba tiŋgbɔna ni ka sabi gbana.
Hal ti paai dunia tarisi · Jɛrusalɛm → Judia → Samaria → Rom. Alikauli ni “zuliya kam” bɛ ni daa niŋ Ibrahima leeya yɛlimaŋli.
Ka tinima · lahabali maa bi naara; di chana tooni hal ti paai Yisa labbu na mini zuɣusaa palli ni tiŋgbani palli.

Amaa lahabali maa bi naara kpe…

🌅

13ALIKAULI PALLI · NAABUDin na yɛn kana

Yiɣisibu

Yisa lan kana na n-mali binshɛɣukam palli.

Niriba

Yisa ŋun’ labri na; zuliya kam

Yɛltɔɣa kara

Labbu na, saria karibu bahindili, alahichi·kum·nintam naabu, zuɣusaa palli mini tiŋgbani palli

ka o ni nyɛhi bɛ nintam zaa bahi, ka kum ku lan beni bee fabila bee kumsi, ka biɛrim gba ku lan beni yaha

Kahigibu 21:4 (DBwDB)

🧵Wuhirila Yisa

Namda pilli Edɛn yiɣisila bahigu ni kaman “Jɛrusalɛm Palli.” Naawuni be o niriba sani sahakam — Immanuɛl pibu (Kahigibu 21:3; Matiu 1:23).

💛Yurilim din bi naara

Bahigu ni o ni nyɛhi nintam kam bahi, ka mali binshɛɣukam palli yurilim ni.

▸ Karim m-pahi

Baibol bi naara chɛchi saha ni. Di litaafi bahindili, Kahigibu, wuhirila Yisa ŋun’ labri na n-mali binshɛɣukam naai.

Labbu na · naa bɛ ni daa niŋ alikauli labri na ni jilima.
Nyaŋbu bahindili · Sintani mini kum saɣim sahakam, ka Masia nam kaman Nanima Naa (1 Kɔrintinima 15:25-26; Kahigibu 20:10).
Saria karibu mini yiɣisibu · zaɣimaŋli kam mali viɛnyɛla, ka kpiimba yiɣisi.
Zuɣusaa palli mini tiŋgbani palli · alahichi, kum, nintam, mini biɛrim naara sahakam (Kahigibu 21:4).
Edɛn yiɣisibu · “Jɛrusalɛm Palli” din viɛla n-gari piligu ni, Naawuni be o niriba sani sahakam — luɣ’ shɛli Baibol zaa ni chani.

Dinzuɣu pumpɔŋɔ nyɛla “pun naaya, amaa di na bi naai” saha: Yisa ni, tiligibu pun naaya, amaa di pibu na bɛ gulinda.

Tɔ, dimbɔŋɔ lahabali zaa gbɛrimi “mani” zuɣu wula?

Baibol,
yim zuɣu

Bahigu ni, Baibol nyɛla lahabali yini kɔŋko

Namda

Lubu

Yaannima

Yibu mini Mɔɣili

Deebu mini Zuɣulaannima

Nam Laɣiŋgu

Nam Pɔrigibu

Zuliagu

Labbu Na

Sʒim Yuma

Yisa Kanna

Chɛchi Piligu

Yiɣisibu

Baibol suhu maŋmaŋa

Izraɛl chandi soli din bi naara nyɛla “mani” maŋmaŋ’ nahingbaŋ

Alahichi pilli — so pa wuntizɔra

Zaligu ku tooi tiligi ma

Anfaani ni — pini, pa kpaŋa

Yɛda niŋbu zuɣu ka bɛ yi taali

Baibol wuhirila Yisa

Naawuni nam — Yisa yɛtɔɣa suhua

Lahibali Suŋ — o naai li zaa

A na malila yɛltɔɣ’ shɛli ka di muɣisiri a?

Tɔ — mani be wula?