Ubutukilo
🧵Yinakushindakenya Yesu
Hashi hatangiwile ku “Liji.” Sango Jibema ja Yoano jinakwamba ngwo Liji lino hi Yesu mwene (Yoano 1:1-3).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Sango kalibutuka ni chiyulo ko, alioze ni hashi hatangiwile mu zango linji.
“Mumu yika Zambi yatangiline mutu wakuhasa kuvulumuna? Kuchatela kuhona kumutanga ko?”
Zambi yatangile hashi ni mutu hi keshi mumu ha kuhona chuma ko, alioze mu zango linji. Kutanga mutu ngwe mutu wakulipanjika ni Zambi chili zango chivene. Ni chibwe kwingila cha shili kachapwile kunze cha chilakanyino cha ulamwino cha Zambi ko (Efesu 1:4-5). Chikombakomba cha tete cha Mukanda wa Zambi keshi chiyulo ko alioze zango.
▸ Tanga hihiya
Mukanda wa Zambi keshi kuputuka ni manyonga a chilumbununo ko, alioze ni kwambujola: “Ha Ubutukilo, Zambi…” Hashi keshi cha kuyiyana ko, alioze mulimo wa Zambi wa umwenemwene.
- Chifwanyiso cha Zambi · ku yuma yeswe yatangiwile, atu kaha hi atangiwile ngwe Zambi — hanga amunyingike mba alame hashi.
- Kuhwima · kuhwima cha tangwa lia muchinda linakusolola yuma yeswe yamana ni kuwaha (shalom): “chapwile chiwape.”
- Edene · hashi kanda hafumbe, kuze Zambi ni atu te anenda hamwe.
Kuhumbuka
🧵Yinakushindakenya Yesu
Chilakanyino cha tete cha Sango Jibema, chahaniwine kakehe kunyima cha Kuhumbuka: “vungu lia pwo” mulikabwa akwa kole ku mutwe — yenacho hi Yesu (Ubutukilo 3:15; Roma 16:20; Galashia 4:4).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Ha tangwa lize atu avulumwine, Zambi yalakanyisa ulamwino pundu hano.
“Mumu ha kulia mukako umuwika kaha kutuhwiwa mba kutambula kufwa — Zambi keshi mukalu chinji?”
Kutuhwiwa mu Edene kwapwile chiyulo ni keke. Nyi mutu, wahandununukine ni Zambi mu chihela chize chahumbukine, alie ku mukako wa mwono mba atwame miaka yeswe, mukakwama mu lamba miaka yeswe (Ubutukilo 3:22). Kwitavila kufwa kwasahwile jila ya kuhiluka; mba hano Zambi yalakanyisile Mukwa Kulamwina (Ubutukilo 3:15). Zango lyatwamine kanda mu chiyulo.
▸ Tanga hihiya
Ku kuhona kwivwilila cha kuzanga “kupwa nga Zambi,” shili yengile mu hashi. Chimano keshi kuhonena shimbi kaha ko, alioze kutetoka cha ungunzo.
- Ungunzo wakutetoka · ni Zambi (kuliswama), ni akwo (kuhana ula), ni hashi (miiva ni mulimo wakukala).
- Kufwa · chinjikijilo cha “mukafwa pundu” chinapwa chamwenemwene.
- Ubutukilo 3:15 · alioze mukachi ka chiyulo, chilakanyino cha kulamwina chinakwiza tete. Akwa kunanga akuchivuluka ngwe “protoevangelium” (Sango Jibema ja tete).
Akulu
🧵Yinakushindakenya Yesu
Chilakanyino cha ngwo “mavungu eswe makawahisiwa” chinaheta mu Yesu, vungu lia Avalahama (Galashia 3:16).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Zambi yamuwana tete yoze keshi kuhasa, yamusanyika ni jina lienyi, mba aamupwisile jila ya uwahililo.
“Avalahama yamusakwile mumu ha ufulielo wenyi unene; akwa Mukanda wa Zambi eswe keshi alami a ululi?”
Avalahama nawa yamenge mba yahindumunyine, ni Yakova yapwile mukwa kuvuluvunga. Zambi kasanyikile “akwa kuhasa” ko, alioze ku utu yasanyikile waze keshi a ululi. Chuma cha kusakula keshi uwahililo wo ko, alioze zango lia kukola lia Zambi (Shimbi 7:7-8).
▸ Tanga hihiya
Zambi yaputukile kukehesa ulemu wa atu eswe ha kusanyika mutu umwe, Avalahama. Mbunge yenyi hi usendo (chilakanyino) — vungu lineneni, hashi, ni “uwahililo wa mavungu eswe.”
- Ufulielo · Avalahama yafulielele chilakanyino chize keshi kumona, mba aamupwisile mukwa ululi (Ubutukilo 15:6).
- Izaki ni Yakova · chilakanyino chinakuya kulutwe; Yakova (Israele) yasemene mavungu 12.
- Yosefu · yamulanjishile kuli akwo alioze yapwile mwanangana — “Zambi hanayipwisa yiwape ya kulamwina atu anji” (Ubutukilo 50:20).
Kutuhuka ni Kasendzi
🧵Yinakushindakenya Yesu
Paseka — kuze manyinga a mukoko alamwinine ku kufwa — yinakushindakenya Yesu, “Mukoko wetu wa Paseka,” yahongiwile ha chihela chetu (1 Korintu 5:7).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Yivwile kulila cha atu te andungo mba yaholokele iye mwene kwiza kwaalamwina.
“Shimbi keshi luhuminyino hanji chilakanyino chize utela kuhita hanga ulamwiwe?”
Zambi yaalamwinine kanda aahane Shimbi. Shimbi 10 japutuka ni kwambujola ulamwino: “Yami nguli Mwene Zambi ye, yoze wakutuhwishile mu chifuchi cha Egiptu” (Kutuhuka 20:2). Shimbi keshi “lama jo hanga ulamwiwe” ko, alioze kunangula cha zango hali kutwama cha atu hianalamwa lyehi ku utu (Shimbi 7:7-9). Utu utete; kwivwilila chili chikumbululo.
▸ Tanga hihiya
Ulamwino unene chinji wa Mukanda wa Tete. Israele, waze te andungo, yatambwile usemununo ku ngolo ja Zambi mba yaapwisile atu jenyi.
- Paseka · zuwo liakwacha manyinga a mukoko ku chizo lialamukile ku kufwa — chifwanyiso cha milambu yeswe ya kunyima.
- Kalunga Kachili · ulamwino kuze jila yamanunukile; “kuhita ku chikwo” chinapwa chinjikijilo cha ubutukilo wahiya.
- Usendo wa Sinai · ku Shimbi anyingikile kutwama ngwe atu ja Zambi.
- Zuwo lia uchindami · zuwo lia kutwala lize Zambi atwama mukachi ka atu jenyi — chimweso cha “Emanuele.”
- Miaka 40 · kuhona kwivwilila kwalingisile vungu kwendaenda mu kasendzi, alioze Zambi yatwamine nawo ni mana ni nguzu ja livwi ni ja kahia.
Kuhiana Hashi ni Akwa Kuyula
🧵Yinakushindakenya Yesu
Ku vungu lia Rute kunafuma David, ni ku vungu lia David kunafuma Yesu (Mateu 1). Chibwe mu yiyululo, vungu lia Mesia linakuya kulutwe.
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Chibwe amunyokele kapindi ni kapindi, tangwa lieswe ataminyikine yamutumine mukwa kulamwina mba yaazundwile nawa.
“Kuhiana Kanana kwapwile kushiha cha kuhona keke — Zambi wa Mukanda wa Tete mukalu chamwenemwene.”
Hi ulemu wakukala kulumbununa ni liji limuwika mba unasakula keke. Alioze Mukanda wa Zambi keshi kuusolola ngwe ungozo wa kuyiyana ko, alioze ngwe chiyulo kunyima cha miaka yinji ya kutalatala kuli yibi yinene (kuhakaho kuhana ana ku milambu) (Ubutukilo 15:16; Shimbi 9:4-5; Alevi 18:24-25). Zambi keshi kwendaenda chibwe ku chiyulo ko, mba yoze ahiluka kuli iye yamutambula ni uwahililo chibwe mukwa kalunga, ngwe Rahava ni Rute (Yoshua 6:25; Rute 4:13-17).
▸ Tanga hihiya
Ku Yoshua engile mu hashi hialakanyiwile, alioze ku kutwama avulile Zambi. Akwa Kuyula hi chiyululo chimuwika chize chinakwululula.
- Chiyululo cha shili · shili → ungunzo → kutambika → mukwa kuyula analamwina → shili nawa. Chinakwiza chibi kuhiana.
- Akwa kuyula · Gideone, Samusone, Devola — alamwini a luhongo, a luheto alioze a yibi yinji.
- Rute · sango liahenya lia ululi mu matangwa amilima; pwo wa chize chikwo yengile mu vungu lia David (ni Yesu).
Wanangana Walikwasa
🧵Yinakushindakenya Yesu
“Chitwamo cha miaka yeswe” chinaheta mu Yesu, vungu lia David — chocho amusanyika ngwe “Mwana wa David” (Luka 1:32-33; Mateu 1:1).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Chibwe David wahumbukine kamuechele ko; mumu hali yena yalakanyisile mwanangana wa miaka yeswe.
“David yapwile mulami wa kuhona yibi; chocho amusanyika ngwe ‘mutu wa ku mbunge ya Zambi.’”
David yalingile uhembo ni kushiha nawa. “Mutu wa ku mbunge ya Zambi” keshi kulumbununa wa kuhona yibi ko, alioze yoze keshi kuswama shili yenyi — yalumukine ku mbunge yeswe mba yahilukile kuli Zambi kapindi ni kapindi (Miaso 51). Zango lia Zambi kalisula chibwe waze akuhumbuka chinene ko.
▸ Tanga hihiya
Tangwa liwaha lia Israele, ku mianangana yitatu.
- Saulu · mwanangana wa tete uze atu alombele; ubutukilo wamwetu alioze yatambukiwile ku kuhona kwivwilila.
- David · “mutu wa ku mbunge ya Zambi.” Yashindakenyene Goliate mba aapwisile Yerusaleme nganda yenyi. Yalingile shili yinene (Bateseba) alioze yalumukine ku mbunge yeswe (Miaso 51).
- Usendo wa David (2 Samuel 7) · Zambi yalakanyisile kulindulula usendo wa David miaka yeswe — muji wa chilakanyino cha Mesia.
- Solomone · ku luheto lia mana ni ufuko yatungile zuwo lia Zambi mu Yerusaleme, alioze ku songo yafukamene yitumbo.
Wanangana Wahandununuka
🧵Yinakushindakenya Yesu
Ku tangwa lino akwa munanyi anambujola Mesia akwiza pundu chinji (Izaya 9:6; Izaya 53).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Kuli atu amukinyine, yatuminyine akwa munanyi, ni kuyilila ngwenyi, “Hilukenu, kakehe.”
“Mukwa munanyi hi mukwa kutongola yize muyiza kulutwe; Zambi wa Mukanda wa Tete anatwala matoto kaha.”
Mbunge ya mukwa munanyi keshi “kutongola yize muyiza” ko, alioze kuyilila cha mbunge cha Zambi: “Hilukenu, kakehe.” Chibwe chinjikijilo cha chiyulo keshi cha kufwisa ko, alioze cha kuhilukisa hanga ahane mwono — “Chishi kuwahilila nyi Chivulumunyi wafwa” (Ezekiel 33:11).
▸ Tanga hihiya
Ku matangwa a mwana wa Solomone wanangana wahandununukine: wanangana wa norde wa Israele (mavungu 10, nganda Samaria) ni wanangana wa sude wa Yuda (mavungu 2, nganda Yerusaleme).
- Israele (norde) · mianangana yeswe yazachiline yitumbo; yahumbukine kuli Asiria mu 722 B.C.
- Yuda (sude) · vungu lia David linakuya kulutwe, ni mianangana yamwetu yikehe ngwe Hezekia ni Yosia, alioze chize chiyanduka.
- Akwa munanyi · Eliya, Amose, Izaya, Jeremia anatambika “alumukenu!” Kwambujola Mesia kunaheta luheto lienyi hano (“kalama wa lamba” wa Izaya 53).
Undungo
🧵Yinakushindakenya Yesu
Ku unene wa lamba Jeremia yalakanyisa “Usendo Waha” (Jeremia 31:31) — usendo uze Yesu akolesa ku chilia cha Songo.
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Chibwe ndoo ku hashi hamilima chinji ha undungo yaholokele nawo mba yalakanyisile kusanguluka.
“Undungo unasolola ngwo Zambi yasulile Israele pundu.”
Undungo kawapwile kusula ko, alioze keke ni kukehesa cha Tato kuli mwana wa zango (Hebreu 12:6). Zambi kayile ko; yatwamine ni Daniel ha unene wa undungo mba yalakanyisile, “Yami mwene ngunanyingika yize ngunanunyongena, manyonga a kunuyukisa … akunuyukisa yuma yize nunase mbunge” (Jeremia 29:11).
▸ Tanga hihiya
Yinjikijilo yinapwa yamwenemwene. Zuwo lia Zambi lyahia mba amwambachila atu ku Babilone — ahonene hashi, mwanangana, ni zuwo lia Zambi: lamba linene chinji.
- Kuhumbuka kuvali · Israele (Asiria, 722 B.C.) ni Yuda (Babilone, 586 B.C.).
- Daniel · chimweso cha ufulielo chibwe ku zuwo lia akwa yitumbo (chibalu cha jitumbwa); yamwene yimweso ya “wanangana wa miaka yeswe” akwiza.
- Mwemwe wa chilakanyino · chimweso cha mafupa amwumu akuhinduka ku mwono (Ezekiel 37) ni “Usendo Waha” wa Jeremia anakushindakenya kulutwe mu milima.
Kuhiluka ku Undungo
🧵Yinakushindakenya Yesu
Malaki, mukanda wa kusongo wa Mukanda wa Tete, unasonga ni kwambujola kanganda wa kungululikila jila ya Mesia: “Mungukatuma kanganda kami” (Malaki 3:1).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Chibwe ku atu te akuhona kapindi ni kapindi, kahindwisile chilakanyino chenyi ko, alioze yaazundwile nawa.
▸ Tanga hihiya
Ku shimbi ya mwanangana wa Peresia Sirusu (538 B.C.) kuhiluka kunaputuka. Mu yikombakomba yitatu anahiluka mba akatunga yize yahumbukine.
- Zerubabele · anatunga zuwo lia Zambi (yamanunukine 516 B.C.).
- Ezra · anangula Liji nawa mba asanguluka ufulielo.
- Nehemia · anatunga mahito a Yerusaleme ku matangwa 52.
- Estere · analamwina Ayuda mu Peresia ku kufwisiwa — “mumu ha tangwa lino.”
- Kutalatala kuchili · zuwo lia Zambi lyaimana, alioze mwanangana ngwe David kachatwama ko. Atu anatalatala Mesia.
Miaka ya Umuumu
🧵Yinakushindakenya Yesu
“Kungululika chihela” chino cheswe chapwile mulimo wa Zambi hanga Yesu eze pundu ku “tangwa lize atongwele hiliaheta.”
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Chibwe mu miaka 400 ya umuumu, mu kuswama, yangululikile jila ya ulamwino.
“Nyi miaka 400 ya kuhona Liji, mwe Zambi yayile hanji yahwimine?”
Umuumu keshi kuhona ko. Yakwene kuhona kuhanjika kaha, muze ku tangwa lieswe yashindjikijile wanangana, malimi, ni mahito hanga angululike chihela cha ulamwino. Ku tangwa lia umuumu chinene, Zambi yazachiline ngolo chinji, mu zango (Galashia 4:4).
▸ Tanga hihiya
Kufuma ku Malaki ndoo ku Mukanda Waha, kakehe miaka 400 ya kuhona Liji liahiya lia Mukanda wa Zambi (akwa munanyi). Alioze kunyima cha sango, Zambi yangululikile jila ya kwambukila Sango Jibema.
- Wanangana wakwalumuka · Peresia → Greki (Alesandre, 333 B.C.) → akwa Egiptu ni Siria → kulisokola cha Makabe (167 B.C.) → Roma (63 B.C.).
- Greki · kuhiana hashi cha Alesandre chalingisile Greki limi lia eswe; Mukanda wa Tete waalumwine ku Greki (Septuajinta), hanga Sango Jibema jiambukile swatu.
- Mahito ni kuwana cha Roma · mahito amwape ni “Pax Romana” yapwile jila ya mulimo.
- Masinagoga ni yitanga · kunangula cha sinagoga kunashindama; akwa Falise ni Saduse anaholokela; mba kutalatala Mesia kunakula.
Kwiza cha Yesu
🧵Yinakushindakenya Yesu
Vungu lia pwo (chikombakomba 2), uwahililo wa Avalahama (3), mukoko wa Paseka (4), mwanangana wa miaka yeswe wa David (6), Usendo Waha (8) — yeswe yinaheta mu mutu umwe, Yesu: mukwa munanyi wetu, mukwa kusongesa milambu, ni mwanangana wamwenemwene.
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Muze tuchili akwa shili, yatumine Mwanenyi hanga ahane mwono wenyi.
“Yesu hi mukwa kunangula wamwetu kaha; lusu lyapwile kushindakenya cha lamba.”
Yesu yalitayizile ngwe Zambi (Yoano 8:58), ni lusu kalwapwile cha kuyiyana hanji kushindakenya ko, alioze zango lialakanyiwile. Kaamwambachilile ku ngolo ko, alioze yahanyine mwono wenyi ku kuzanga chenyi (Yoano 10:18). “Zango liahiana lili lino: mutu akunjike mwono wenyi hali masepa jenyi” (Yoano 15:13).
▸ Tanga hihiya
Umuumu wanapuka; yalakanyiwile eziile. Sango Jibema jiwana jinashindakenya mwono, kufwa, ni kuhinduka cha Yesu ku vihela viwana.
- Kusemuka · Zambi yalumukile mutu (Emanuele, “Zambi ni yetu”), mu chihela cha kulikehesa cha Beteleme.
- Mulimo · yanangwile wanangana wa Zambi, yahindwisile akwa yikola, yasanyikile akwa shili. “Yoze hanangumona, hanamona Tato.”
- Lusu · yafwetele lifuto lia shili ni kufwa kweziile ku Kuhumbuka (chikombakomba 2). Mukoko wamwenemwene wa Paseka.
- Kuhinduka · yahindukine ha tangwa lia chitatu, yakehesa ngolo ja shili, kufwa, ni Satana — kanda ku lusu “yakumba tachi ja akwa ndundo ni akwa yiyulo … muze aatwalile ngwe funge” (Kolosu 2:15).
Chocho Yesu hi mukwa munanyi wetu (anatusolwela jila ya kuya kuli Zambi), mukwa kusongesa milambu wetu (anafwetela shili ni mujimba wenyi), ni mwanangana wetu wamwenemwene (anashindakenya shili, kufwa, ni Satana mba anayula miaka yeswe).
Eklezia Yinaputuka
🧵Yinakushindakenya Yesu
Sango lino lichili nakuya ndo lelo. Mukanda wa Zambi unasonga ni chilakanyino cha ngwo Yesu akahiluka mba akapwisa yuma yeswe yihiya (Usolwelo 21).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Zango lize twatambwile, lelo analituma kuya ku hashi heswe.
“Eklezia hi chitanga cha atu a ululi, hanji zuwo kaha.”
Eklezia keshi chitanga cha “alami amana” ko, alioze cha akwa shili echeliwe. Chibwe mbaji Paulu yalisanyikine ngwe “mubi wahiana” (1 Timoteu 1:15). Eklezia ya tete nawa yalipangwile mba yahumbukine (Yilinga 6:1; 1 Korintu 1:11). Eklezia keshi chihela cha kulisamba ko, alioze atu akwambukila zango lize atambwile (Yoano 13:34-35).
▸ Tanga hihiya
Kunyima cha kukandama cha Yesu, Mwiku walakanyiwile waholokele ku Pentekoshite mba eklezia yasemukine. Sango Jibema jiambukile swatu chinji.
- Pentekoshite · Mwiku waalumwine ambaji waze te ni woma kupwa yela ja luheto.
- Petulu · anambujola Sango Jibema kuli Ayuda mu Yerusaleme.
- Paulu · kufuma ku mukwa lukila kupwa mbaji, anatunga ya-eklezia mu hashi ha akwa kalunga mba anasoneka mikanda.
- Ndoo ku songo lia hashi · Yerusaleme → Yudea → Samaria → Roma. Chilakanyino cha Avalahama cha “mavungu eswe” chinapwa chamwenemwene.
- Ni yetu · sango kalisongo ko; linakuya kulutwe ndoo ku kuhiluka cha Yesu ni lilu liahiya ni hashi hahiya.
Kusanguluka
🧵Yinakushindakenya Yesu
Edene wa kutanga cha tete unasanguluka ku songo ngwe “Yerusaleme Yahiya.” Zambi anatwama ni atu jenyi miaka yeswe — kuheta cha Emanuele (Usolwelo 21:3; Mateu 1:23).
💛Zango lize keshi kukehiyana ko
Ku songo akakusumuna masoji eswe mba akasanguluka yuma yeswe mu zango.
▸ Tanga hihiya
Mukanda wa Zambi kalisongo ku tangwa lia eklezia ko. Mukanda wenyi wa kusongo, Usolwelo, unasolola Yesu akuhiluka hanga apwise yuma yeswe.
- Kuhiluka cha chivali · mwanangana yalakanyiwile anahiluka mu uhenya.
- Kushindakenya cha songo · Satana ni kufwa makakehesiwa miaka yeswe, mba Kristu akayula ngwe Mwanangana wa Mianangana (1 Korintu 15:25-26; Usolwelo 20:10).
- Chiyulo ni kuhinduka · ululi weswe ukaololwa, mba akufwa makahinduka.
- Lilu liahiya ni hashi hahiya · shili, kufwa, masoji, ni yikola makasongo miaka yeswe (Usolwelo 21:4).
- Edene wasangulukile · mu “Yerusaleme Yahiya” yiwape kuhiana ya tete, Zambi anatwama ni atu jenyi miaka yeswe — chihela chize Mukanda wa Zambi weswe unakuya.
Chocho lelo hi tangwa lia “lyehi, alioze kanda”: mu Yesu ulamwino unamana lyehi, alioze kumana chenyi kuchili nakutalatala.