Ewe Föritä
🧵A pwäri Jesus
Ewe fanüfan a föritä ren ewe “Kapas.” An Jon we Kapas Allim a esinai pwe ei Kapas ina pwisin Jesus (Jon 1:1-3).
💛Tong mi esap mwüt
Ewe pworaus esap poputä ren kapwüng, nge ren eu föritä mi sössöngün tong.
“Pwata Kot a föri aramas mi tongeni tipis? Sap epwe mürina ika ese föriiöch kich?”
Kot a föri ewe fanüfan me aramas esap pokiten och osupwang, nge pokiten an tong mi sössöngün. Ach föritä pwe aramas mi tongeni ririifengen me Kot ina püsin tong. Iwe, inaamwo ewe tolongun tipis esap nonom lukun an Kot kokkotun amanau (Efisus 1:4-5). Ewe sopwun mi äeü lon ewe Paipel esap kapwüng nge ina tong.
▸ Aleasini
Ewe Paipel esap poputä ren eu kapas tipatipan, nge ren eu esinesin: “Lepopun Kot…” Ewe fanüfan esap eu mettoch mi fis chök, nge ina angangen eman Kot mi manaw.
- Lapalapen Kot · seni mettochun manaw meinisin, chök aramas ra föritä pwe repwe ussun Kot — repwe silei i o tümünü ewe fanüfan.
- Asöson · ewe asösonun ewe afisuruwen rän a pwäri pwe meinisin a unusöch o nonom lon kinamwe (shalom): “a mürina.”
- Eten · ewe fanüfan mwen an a tä, ia Kot me aramas ra fetäl fengen ie.
Ewe Tä
🧵A pwäri Jesus
Ewe pwon allimen ewe Kapas Allim mi pöputä mürin chök ewe Tä: ewe “mwirimwirin ewe fefin” epwe puri mökürün ewe serepenit — ina Jesus (Keneses 3:15; Rom 16:20; Galesia 4:4).
💛Tong mi esap mwüt
Lon ewe atun aramas ra tipis, Kot a pwon eu amanau ikenan chök won ewe leni.
“Atowu o ngeni mäla ren chök an a mongö eu föün irä — sap a fokun pöchökül an Kot kapwüng?”
Ewe atowu seni Eten ina kapwüng me pwal ümöümöch. Ika aramas repwe mongö seni ewe iräin manau o manaw tori feilfeilachök lon ena nonnomur mi mwääl, mi mwüchchü seni Kot, repwe nonom lon riäfföü tori feilfeilachök (Keneses 3:22). Ewe mwütün mäla ina sukapilätä eu al le liwinsefäl, nge ikenan chök Kot a pwon eman Sou-amanau (Keneses 3:15). Tong a fen nonom lon ewe kapwüng.
▸ Aleasini
Ren ewe alleasolapen an a mochen “ussun Kot,” tipis a tolong lon ewe fanüfan. Ewe uwaan esap chök eu allük mi mwüchchü, nge ina eu ririifengen mi mwüchchü.
- Ririifengen mi mwüchchü · me Kot (opaalo), me lefiler (apwüngfengen), me natur (sasa me angang weires).
- Mäla · ewe äöü “oupwe enletin mäla” a wesewesen fis.
- Keneses 3:15 · nge lukalapen ewe kapwüng, eu pwon mi amanau a poputä akkomw. Ekewe sou-käeö ra eita ngeni ei protoevangelium (ewe Kapas Allim mi äeü).
Ekkewe Sämä-lap
🧵A pwäri Jesus
Ewe pwon pwe “chon ekewe mwü meinisin repwe küna feiöch” a apwönüetä lon Jesus, ewe mwirimwirin Apraham (Galesia 3:16).
💛Tong mi esap mwüt
Kot a feito akkomw ngeni eman aramas esap fich ngeni, a köri i ren itan, o a föri i pwe wän feiöch.
“Apraham a filitä pokiten an lükü mi watte — sap ekewe aramas lon Paipel meinisin chon pwora mi mürina?”
Apraham a pwal chofona o tipemwaramwar, nge Jakop eman chon otuputup. Kot esap köri ekewe “mi fich” nge a köri ekewe rese unusöch, ren ümöümöch. Ewe popun ewe fili esap ar mürina, nge ina an Kot tong mi tuppwöl (Tuteronomi 7:7-8).
▸ Aleasini
Kot a poputä le amwüchaanü ewe osukosukun aramas meinisin ren an köri eman chök aramas, Apraham. Ewe letipan ina ewe pwon mi pin — eu mwü mi watte, eu fanü, me “feiöch ngeni chon ekewe mwü meinisin.”
- Lükülük · Apraham a lükü eu pwon esap tongeni küna, nge a kapil, nge a aleani usun an pwüng (Keneses 15:6).
- Aisak me Jakop · ewe pwon a feitä; Jakop (Israel) a sämä-lapen ekewe einang 12.
- Josef · ekewe pwiin ra amömöa nge a tekia — “Kot a awili ngeni mürina” (Keneses 50:20).
Ewe Towuwu me ewe Fönüpwön
🧵A pwäri Jesus
Ewe Towuwu — ia chchaan eu lam a aimwü ngeni mäla — a pwäri Jesus, “ach lamun Towuwu,” a tä won iräpenges fänäsengesich (1 Korint 5:7).
💛Tong mi esap mwüt
A rongorong ngeni asüsünüpen eu mwü mi chon angang nge a feitiu pwisin le amanauer.
“Sap ewe Allük (ekewe annük) eu sosot are popun kopwe pwönüetä pwe kopwe amanau?”
Kot a amanauaiir mwen an ngeniir ewe Allük. Inaamwo ekewe Allük 10 ra poputä ren eu esinesinen amanau: “Ngang ewe Samol mi Lapalap om Kot, üa emwenukowu seni ewe fanü Isip” (Towuwu 20:2). Ewe Allük esap “pwönüetä pwe kopwe amanau,” nge eu emmwen mi tong usun ifa usun ekewe aramas mi fen amanau ren ümöümöch repwe manaw (Tuteronomi 7:7-9). Ümöümöch a kan akkomw; ewe alleasochis ina ewe pölüen.
▸ Aleasini
Ewe omusano mi lapalap seni meinisin lon ewe Testament mi läl. Israel mi chon angang a ngaseno ren manamanen Kot nge a föritä pwe an aramas.
- Ewe Towuwu · ewe imw mi makketä ren chchaan ewe lam mäla a aimwü seni — ina ewe lapalapen ekewe asor meinisin mürin.
- Ewe Sät mi Par · omusano lon ewe leni ese chüen wor al ie; “tä lon pekilukun” a wiliti esinesinen eu poputä mi minafö.
- Ewe pwonen Sainai · ren ekewe Allük 10 ra käeö ifa usun ar repwe manaw usun nöün Kot aramas.
- Ewe imwen fel · eu leni mi fel mi tongeni mwökütükütun, ia Kot a nonom lukun nöün aramas ie — ina sänäpengenin “Immanuel.”
- Ier 40 · ren alleasolap, eu täpwün aramas ra fetäl chök lon ewe fönüpwön, nge Kot a arap chök ngeniir ren manna me ewe ülüngen kuchu me ekkeu.
Ewe Akküla me ekkewe Soukapwüng
🧵A pwäri Jesus
Seni mwirimwirin Rut a war Tafit, nge seni mwirimwirin Tafit a war Jesus (Mattu 1). Inaamwo lon ewe sönüsön, ewe mwirimwirin ewe Messaia a chüen feitä.
💛Tong mi esap mwüt
Inaamwo ra apwüngafichi i fän chommong, nge ren ar sio iteiten, a tinato eman sou-amanau o auetä sefäliir.
“Ewe akkülaan Kanaan ina eu nninni mi esap ümöümöch — ina an Kot we Testament mi läl a wesewesen ngau.”
Ina eu osukosuk mi weires esap tongeni amwüchanü lon eu chök kapas, nge a tongeni eäni mwümmwün. Nge ewe Paipel esap pwäri usun nninni chök, nge usun eu kapwüng mürin chommong ier mi mosonoson ngeni föföringau mi alolol (kapachelong ar nninni semirit) (Keneses 15:16; Tuteronomi 9:4-5; Lifitikus 18:24-25). Kot esap mwitir le kapwüng, iwe, a etiwa ngeni pwapwa ekewe ra liwin ngeni i — inaamwo chon ekis usun Rahap me Rut (Josua 6:25; Rut 4:13-17).
▸ Aleasini
Fän Josua ra tolong ngeni ewe fanü mi pin, nge mürin ar nonnomotä ra kerän mwäliechü Kot. Ewe puken Soukapwüng ina chök ena lapalap mi sönükini.
- Ewe sönüsön mi feitiu · tipis → wisawis weires → sio → eman soukapwüng a amanau → tipis sefäl. A kan lapalo le ngau.
- Ekewe soukapwüng · Kiteon, Samson, Tepora — chon amanau ren fansoun-mwochomwoch, mi pwäratä nge mi watte ar tunap.
- Rut · eu pworaus mi täämen usun tüppwöl lon eu fansoun mi rochopwak; eu fefin chon ekis a tolong ngeni ewe mwirimwirin Tafit (me Jesus).
Ewe Mwü mi Tipeeüfengen
🧵A pwäri Jesus
Ewe “mwü mi nonom feilfeilachök” a apwönüetä lon Jesus, ewe mwirimwirin Tafit — ina pwata a eita ngeni “Nöün Tafit” (Luk 1:32-33; Mattu 1:1).
💛Tong mi esap mwüt
A esap likitalo inaamwo Tafit mi tä, nge ren i a pwon eu King mi nonom feilfeilachök.
“Tafit eman chon pwora mi esap wor tunap — ina pwata a eita ngeni ‘eman aramas mi tipeeü ngeni letipen Kot.’”
Tafit a föri lisowu o pwal nninni. “Eman aramas mi tipeeü ngeni letipen Kot” esap wewe pwe esap wor tunap, nge ina emön esap opaala an tipis — a aier mi alolol o a kan liwinsefäl ngeni Kot (Köl 51). An Kot tong esap likitalo inaamwo ekewe ra tä mi alolol.
▸ Aleasini
Ewe fansoun mi ling seni meinisin an Israel, fän ülümön king.
- Saul · ewe akkomwen king ewe aramas ra tüngor; eu poputä mi mürina nge a ngauelo ren an alleasolap.
- Tafit · “eman aramas mi tipeeü ngeni letipen Kot.” A akküla Koliat o föri Jerusalem pwe an telinimw. A föri eu tipis mi watte (Patseba) nge a aier seni letipan (Köl 51).
- Ewe pwonen Tafit (2 Samuel 7) · Kot a pwon le afisi mwirimwirin Tafit tori feilfeilachök — ewe popun mi lapalap ren ewe äpilükülükün ewe Messaia.
- Solomon · le tekian an tipachem me wöü a föri ewe imwenfel lon Jerusalem, nge lon sopwoloon a fötek.
Ewe Mwü mi Aimwüfeseni
🧵A pwäri Jesus
Lon ei fansoun ekewe soufos ra esinai ewe Messaia epwe feito mi achaariu chök (Aisea 9:6; Aisea 53).
💛Tong mi esap mwüt
Ngeni ekewe aramas ra alimuriir ngeni, a chüen tinato soufos, le tüngor, “Kose mochen liwiniti imwom.”
“Eman soufos ina eman sou-langepuk mi esinai mwachkkan; an Kot we Testament mi läl ina chök song.”
Ewe letipen ewe soufos esap “esinai mwachkkan” nge ina an Kot sio mi riäfföü: “Kose mochen liwin.” Inaamwo ewe äöü kapwüng esap mochen le aunieselo nge ina le awilisefäli aramas o amanauaiir — “üsap pwapwaiti mälan eman chon föföringau” (Esekiel 33:11).
▸ Aleasini
Lon fansoun nöün Solomon ewe mwü a aimwüfeseni: ennefen ewe mwün Israel (einang 10, telinimw Sameria) me eor ewe mwün Juta (einang 2, telinimw Jerusalem).
- Israel (ennefen) · ekewe king meinisin ra angang ngeni uut; a turunufas ngeni Assüria lon 722 BC.
- Juta (eor) · ewe mwirimwirin Tafit a chüen feitä, mi wor ekkoch king mi mürina usun Hesekaia me Josaia, nge lon sopwoloon a kkuk.
- Ekewe soufos · Elaisa, Amos, Aisea, Jeremaia ra öü “oupwe liwin!” Ewe esinesinen ewe Messaia a torita le watte lon ikei (ewe “chon angang mi riäfföü” lon Aisea 53).
Ewe Nikina
🧵A pwäri Jesus
Lukalapen ewe alolol, Jeremaia a pwon eu “pwon mi minafö” (Jeremaia 31:31) — ina chök ewe pwon Jesus a awora lon ewe Säwüin Le Sopwoloon.
💛Tong mi esap mwüt
A feitiu rer inaamwo ngeni ewe fanü mi rochopwak seni meinisin, ewe nikina, o a pwon amanausefäl.
“Ewe nikina a pwäri pwe Kot a fokun likitalo Israel.”
Ewe nikina esap likitalo nge ina eu emmwen me eu alimeti ngeni eu nau mi achengicheng (Hipru 12:6). Kot esap feilo; a nonom ren Taniel lukalapen ewe nikina nge a pwon, “Pun ngang üa silei mine üa ekieki ngenikemi. Üa ekieki feiöchümi, … pwe üpwe ngenikemi eu fansounöch me apilükülük” (Jeremaia 29:11).
▸ Aleasini
Ekewe äöü ra war. Ewe imwenfel a kkä nge aramas ra uwei ngeni Papilon — ra poutano ewe fanü, ewe king, me ewe imwenfel: ewe leni mi feitiu seni meinisin.
- Rüu tä · Israel (Assüria, 722 BC) me Juta (Papilon, 586 BC).
- Taniel · eu lepin lükü inaamwo lon eu mwün rese silei Kot (ewe woungun laion); a küna ewe langepuk usun eu “mwü esap mwüch” epwe feito.
- Eu fö lükülük · an Esekiel we langepuk usun ekewe chünapwen mäla mi manawsefäl (Esekiel 37) me an Jeremaia we “pwon mi minafö” ra pwäri eu fansoun mi feito lon ewe rochopwak.
Ewe Liwiniti Imwer
🧵A pwäri Jesus
Malakai, ewe sopwolóón puk lon ewe Testament mi läl, a soponoto le esinai eman chon künö pwe epwe amolätä alen ewe Messaia: “Üpwe tinala nei chon künö” (Malakai 3:1).
💛Tong mi esap mwüt
Inaamwo ngeni eu mwü mi pwäkkilo fän chommong, esap likitalo an we pwon, nge a auetä sefäliir.
▸ Aleasini
Ren an ewe king Persia we Sairus annük (538 BC) ewe liwin a poputä. Lon ülüngat ra liwin o awillisefäli minne a ta.
- Serupapel · a awillisefäli ewe imwenfel (a wesila lon 516 BC).
- Esra · a äiti sefäl ngeni ewe Kapas o amanausefälü ewe lükü.
- Nehemia · a awillisefäli ttiitin Jerusalem lon 52 rän.
- Esta · a amanaua ekewe chon Jew lon Persia seni nninnino — “fän iten ei sokun fansoun.”
- Mochen mi chüen wor · ewe imwenfel a üt, nge esap wor eman king usun Tafit. Aramas ra witi ewe Messaia.
Ekkewe Ier mi Nikinök
🧵A pwäri Jesus
Ei “ammolnetäen ewe leni” meinisin ina an Kot angang pwe Jesus epwe feito lon ewe fansoun mi pwüng, “lupwen a war ewe fansoun.”
💛Tong mi esap mwüt
Inaamwo fän ekewe ier 400 mi nikinök, mi opaalo, a ammolnetä ewe alen amanau.
“Ren ese wor kapas fän ier 400, Kot a fen feilo are a asöson.”
Ewe nikinök esap wewe pwe esap nonom. A chök sap kapas, nge fän ena fansoun meinisin a mwökütükütü ekewe mwü, ekewe kapas, me ekewe al ren an epwe ammolnetä ewe leni ren amanau. Lon ewe fansoun mi nikinök seni meinisin, Kot a wesewesen angang mi pöchökül lon tong (Galesia 4:4).
▸ Aleasini
Seni Malakai tori ngeni ewe Testament mi Fö, arap 400 ier esap wor Kapas mi minafö. Nge lukapachen uruwo, Kot a ammolnetä ewe al ren ewe Kapas Allim epwe torofesen.
- Ekewe mwü ra siwili · Persia → Grik (Alexander, 333 BC) → ekewe Ptolemy me Seleukit → an Maccabee uprisa (167 BC) → Rom (63 BC).
- Ewe Grik · an Alexander akküla a föri pwe Grik ewe kapas meinisin ra eäni; ewe Testament mi läl a affoukatä ngeni Grik (ewe Septuagint), mi ammolnetä ewe al ren ewe Kapas Allim epwe mwitir torofesen.
- Alen Rom me kinamwe · ekewe al mi föritä öch me ewe “Pax Romana” ra wiliti al ren ewe angangen tinatin.
- Ekewe sinakok me ekewe mwich · ewe äitin sinakok a populonotä; ekewe Farisi me Satusi ra pwä; iwe, ewe witiwitin ewe Messaia a maara.
Jesus a Feito
🧵A pwäri Jesus
Ewe mwirimwirin ewe fefin (sopwun 2), ewe feiöchün Apraham (3), ewe lamun Towuwu (4), ewe king mi nonom feilfeilachök an Tafit (6), ewe pwon mi minafö (8) — meinisin ra apwönüetä lon eman chök aramas, Jesus: ach enletin Soufos, Samol-asor, me King.
💛Tong mi esap mwüt
Lupwen sia chüen chon tipis, a tinato Nöün we pwe epwe likiitü pwisin manawan.
“Jesus eman chök sou-äiti mi mürina; ewe iräpenges ina eu turunufas mi äweires.”
Jesus a apasa pwe i Kot (Jon 8:58), iwe, ewe iräpenges esap eu mettoch mi fis chök ika eu turunufas nge ina eu tong mi kokkot. Esap uweesä le kyou, nge a pwisin likiitü manawan (Jon 10:18). “Esap wor eman a eäni chen mi lapalap seni ei chen, are eman a pölükü manauan fän iten chiechian kana” (Jon 15:13).
▸ Aleasini
Ewe niukunnó a kuk; ewe Emön mi Pwon a war. Ekewe Kapas Allim ülümen ra pwärätä manawen Jesus, an mäla, me an manausefäl seni pekipek mi sokopat.
- Wiliti aramas · Kot a wiliti aramas (Immanuel, “Kot a nonom rech”), lon ewe leni mi tekison, Petlehem.
- Angang · a äiti usun mwün Kot, a apöchökülä ekewe semwen, a köri chon tipis. “Iö a fen küna ngang a fen küna ewe Sam.”
- Ewe iräpenges · a liwini ngeni ewe tipis me mäla mi feito ren ewe Tä (sopwun 2). Ewe enletin lamun Towuwu.
- Manawsefäl · a manausefäl lon ewe ülüngat rän, a amwüchaanü manamanen tipis, mäla, me Satan — won chök ewe iräpenges a “awesi pöchökülen ekewe ngün mi nemenem o manaman … usun chon fötek mi fetalela mürin ewe chon win” (Kolose 2:15).
Ina pwata Jesus ina ach enletin Soufos (a pwäri ewe al ngeni Kot), ach enletin Samol-asor (a asoraani tipis ren pwisin inisin), me ach enletin King (a akküla tipis, mäla, me Satan o a nemeni tori feilfeilachök).
Ewe Mwichefel a Poputä
🧵A pwäri Jesus
Ei pworaus a chüen feitä tori ikenai. Ewe Paipel a soponoto le pwon pwe Jesus epwe feitosefäl o föri meinisin pwe epwe minafö (Pwäratä 21).
💛Tong mi esap mwüt
Ewe tong sia angei, iei a tinatoei pwe epwe tüü ngeni unusen fanüfan.
“Ewe mwichefel eu mwichen aramas mi unusöch, ika eu chök imw.”
Ewe mwichefel esap eu mwichen “chon pin mi unusöch” nge ina eu mwichen chon tipis mi fen omusano. Inaamwo soulo Paulus a eita ngeni i pwisin “ngang eman chon tipis mi ngau seniir meinisin” (1 Timoti 1:15). Ewe mwichefel mi äeü a pwal apwüngfengen o a tä (Föför 6:1; 1 Korint 1:11). Esap eu leni le siniposita, nge ina aramas mi atturufesenni ewe tong ra angei (Jon 13:34-35).
▸ Aleasini
Mürin an Jesus feitä ngeni läng, ewe Ngün mi pwon a feito lon Pentekost nge ewe mwichefel a uputä. Ewe Kapas Allim a torofesen mi mwitir.
- Pentekost · ewe Ngün a awili ekewe chon käeö mi niuokkus ngeni chon pwäri mi pwora.
- Petrus · a esinai ewe Kapas Allim ngeni ekewe chon Jew lon Jerusalem.
- Paulus · seni chon eriäfföü ngeni soulo, a föri mwichefel won unusen fanüfan ekis o makketä ekewe toropwe.
- Tori sopwolóón fanüfan · Jerusalem → Jutea → Sameria → Rom. Ewe pwon ngeni Apraham usun “chon ekewe mwü meinisin” a enletin fis.
- Me kich · ewe pworaus esap mwüch; a chüen feitä tori an Jesus feitosefäl me ewe läng mi minafö me fanüfan mi minafö.
Ewe Amanausefäl
🧵A pwäri Jesus
Ewe Eten an ewe föritä mi äeü a amanausefäl lon sopwoloon usun ewe “Jerusalem mi Minafö.” Kot a nonom ren nöün aramas tori feilfeilachök — ewe unusen Immanuel (Pwäratä 21:3; Mattu 1:23).
💛Tong mi esap mwüt
Lon sopwoloon epwe talüpwasei chönün mas meinisin o amanausefäli meinisin lon tong.
▸ Aleasini
Ewe Paipel esap mwüch lon ewe fansoun mwichefel. Ewe sopwolóón puk, Pwäratä, a pwäri Jesus a feitosefäl le aunusa meinisin.
- Ewe feitosefäl · ewe king mi pwon a liwinsefäl lon ling.
- Ewe win le sopwoloon · Satan me mäla ra akkülälo tori feilfeilachök, nge Kraist a nemeni usun Kingen ekewe king (1 Korint 15:25-26; Pwäratä 20:10).
- Kapwüng me manawsefäl · mettoch mi mwääl meinisin a awenechü, nge ekewe sou-mäla ra manawsefäl.
- Läng mi minafö me fanüfan mi minafö · tipis, mäla, chönün mas, me riäfföü ra morolo tori feilfeilachök (Pwäratä 21:4).
- Ewe Eten mi amanausefäl · lon eu “Jerusalem mi Minafö” mi mürina seni ewe poputä, Kot a nonom ren nöün aramas tori feilfeilachök — ewe leni ewe Paipel meinisin a tapwö ngeni.
Ina pwata iei ewe fansoun “a fen fis, nge esamwo wesila”: lon Jesus ewe amanau a fen apwönüetä, nge an unusöch a chüen witiwit.