Ukupanga
🧵Filoshe kuli Yesu
Icalo cabumbilwe ku “Lishiwi.” Imbila Nsuma ya kwa Yoani isosa ukuti ili Lishiwi ni Yesu umwine (Yoani 1:1-3).
💛Ukutemwa ukushileka
Intendekelo ya lyashi te kupingula, lelo ni calo cabumbilwe ku kutemwa ukwafusha.
“Mulandu nshi Lesa apangiile umuntu uwingabifya? Bushe te kuti cawama ukunga tamupangile?”
Lesa apangile icalo na bantu te ku kushupwa kumo, lelo ni ku kutemwa ukwafusha. Ukucita umuntu umuntu uwingaba na bucibusa na Lesa ku cine kwine ni kutemwa. Kabili nelyo ukwingila kwa lubembu takwafumine mu mapange ya pusukilo akwa Lesa (Efeso 1:4-5). Icacitike ca ntanshi mu Baibolo te kupingula lelo ni kutemwa.
▸ Belenga ifingi
Baibolo talyatampa no kupesha amano, lelo ni no kusosa: “Pa citendekelo, Lesa…” Icalo te ca pa lufyengo, lelo ni mulimo wakwa Lesa uwa cumi.
- Icifwani cakwa Lesa · pa fibumbwa fyonse, umuntu eka epangilwe ukupala Lesa — ukumwishiba no kusunga icalo.
- Ukutuusha · ukutuusha kwa bushiku bwa cinelubali kulanga ukuti fyonse fyapwililika kabili fyaba mu mutende (shalom): “cali cisuma.”
- Edeni · icalo lintu cishilonaika, umo Lesa na bantu baleenda pamo.
Ukuwa
🧵Filoshe kuli Yesu
Ubulayo bwa ntanshi ubwa mbila nsuma, ubwapeelwe ilyo bonensha: “ubufyashi bwa mwanakashi” bukashonaula umutwe wa nsoka — uyo ni Yesu (Icitendekelo 3:15; Roma 16:20; Galatia 4:4).
💛Ukutemwa ukushileka
Ilyo fye umuntu abifishe, palya pene Lesa alayile ipusukilo.
“Ku kulya icisabo cimo fye ukutamfiwa no kupeelwa imfwa? Bushe Lesa tabaali uwakali nganshi?”
Ukutamfiwa mu Edeni kwali kupingula kabili na nkumbu. Nga, uwaputulwe kuli Lesa kabili mu mibele yaonaika, umuntu alelya ku cimuti ca bumi no kwikala pe na pe, nga aikatwa pe na pe mu kucula (Icitendekelo 3:22). Ukusuminisha imfwa kwali kwisula inshila ya kubwela; kabili palya pene Lesa alayile Kalubula (Icitendekelo 3:15). Mu kupingula mwali kale kutemwa.
▸ Belenga ifingi
Ku bucintomfwa bwa kufwaya “ukuba kwati ni Lesa,” ulubembu lwaingila mu calo. Icafuminemo te kutoba fye ifunde, lelo ni ukuputuka kwa bucibusa.
- Ubucibusa bwaputuka · na Lesa (ukubelama), na banankwe (ukulundila umulandu), na ifyabumbwa (myunga no kucucutika).
- Imfwa · ukucenjesha kwa kuti “ukafwa cine cine” kwafikilishiwa.
- Icitendekelo 3:15 · lelo pa kati ka kupingula, ubulayo bwa pusukilo bwaisa pa ntanshi. Abasambilila balaita ici “protoevangelium” (imbila nsuma ya ntanshi).
Bashibo
🧵Filoshe kuli Yesu
Ubulayo bwa kuti “abantu bonse bakapaalwa” bwafikilishiwa muli Yesu, ubufyashi bwakwa Abrahamu (Galatia 3:16).
💛Ukutemwa ukushileka
Lesa afwaile intanshi uo ushalingile, amwita ku ishina lyakwe, no kumucita umutobolo wa mapaalo.
“Abrahamu asalilwe pa mulandu wa cisumino cakwe icikalamba; bushe abantu bonse aba mu Baibolo te bashipe ba mibele isuma?”
Abrahamu na o alibepele kabili atwishike, na Yakobo ali kabepa. Lesa taitile “abalingile” lelo ku cikuuku aitile abashapwililika. Umulandu wa kusala te busuma bwabo, lelo ni kutemwa kwa busumino kwakwa Lesa (Amafunde 7:7-8).
▸ Belenga ifingi
Lesa atampa ukupwisha ubwafya bwa bantunse bonse mu kwita umuntu umo, Abrahamu. Umutima waiko ni icipangano (ubulayo) — umushobo uukalamba, icalo, ne “paalo ku bantu bonse.”
- Icisumino · Abrahamu asumine ubulayo bushimoneka, kabili camupendelwe ku kuba uwakaele pa cinso cakwa Lesa (Icitendekelo 15:6).
- Isaki na Yakobo · ubulayo bupita ku nkulo iikonkapo; Yakobo (Israeli) ni shibo wa mikowa 12.
- Yosefe · ashitiswe ku bamunyina lelo aluka kateka mu Egupto — “Lesa wena ali na mapange yakucita icisuma” (Icitendekelo 50:20).
Ukufuma no Matololo
🧵Filoshe kuli Yesu
Ica Kucilila — uko umulopa wa mwana wa mpaanga waputishe imfwa — cilola kuli Yesu, “Mwana wa Mpaanga wa Pasaka wesu,” uwapopelwe pa lwesu (1 Kolinti 5:7).
💛Ukutemwa ukushileka
Aumfwile ukutuntuma kwa bantu abasha kabili aishile ena mwine ukubalubula.
“Bushe Amafunde (amalango) te cesho nelyo cifwaikwa ico ufwile ukupita pakuti upusuke?”
Lesa abapususha ilyo bashilapeela Amafunde. Nangu Amafunde 10 yatampa ku kusosa kwa pusukilo: “Nine Yawe, Lesa obe, uwakufumishe mu calo ca Egupto” (Ukufuma 20:2). Amafunde te “yasunge pakuti upusuke,” lelo ni butungulushi bwa kutemwa pa fyo abapusulwe kale ku cikuuku bafwile ukwikala (Amafunde 7:7-9). Lyonse icikuuku ca ntanshi; ukumfwila ni casuko.
▸ Belenga ifingi
Ipusukilo likalamba ilya mu Cipangano ca Kale. Israeli, uwali umusha, apokelela ubuntungwa ku maka yakwa Lesa kabili apangwa ukuba abantu bakwe.
- Ica Kucilila · iŋanda iyabikilwe umulopa wa mwana wa mpaanga pa mwinshi yacililwa ku mfwa — icifwani ca milambo yonse iyakonkelepo.
- Bemba Wakashika · ipusukilo uko inshila yapwa; “ukwabuka” caaluka cilangililo ca kutampa kupya.
- Icipangano ca pa Sinai · ku Mafunde 10 basambilila ukwikala nga bantu bakwa Lesa.
- Itempele lya nsalu · incende ya mushilo iyakwendesha umo Lesa aikala pa kati ka bantu bakwe — icilangililo ca “Emanuele.”
- Imyaka 40 · ku bucintomfwa, inkulo imo yenda mu matololo, lelo Lesa aikala nabo na mana na ciluli ca kumfi na ca mulilo.
Ukucimfya na Bapingushi
🧵Filoshe kuli Yesu
Ku lupwa lwa kwa Ruti kwafuma Davidi, na ku lupwa lwakwa Davidi kwafuma Yesu (Mateo 1). Nangu pa cimfulunganya, ulupwa lwa Mesia lwatwalilila.
💛Ukutemwa ukushileka
Nangu balemupelana imiku ne miku, lyonse ilyo balelila atumine kalubula no kubeminika na kabili.
“Ukucimfya Kanani kwali kwipaya ukwabula inkumbu; Lesa wa Cipangano ca Kale uwakali ku cishinka.”
Ulu lwafya ulushingapwa mu kashiwi kamo kabili lufwaya ukucenjela. Lelo Baibolo talilanga ifi nge cikansa ca lufyengo fye, lelo nge kupingula pa numa ya myaka iingi iya kuteka umutima ku bubi ubwakucila (ukubikako ukutuula abana) (Icitendekelo 15:16; Amafunde 9:4-5; Abena Levi 18:24-25). Lesa taangufyanya nelyo mu kupingula, kabili uo abwelela kuli ena amupokelela ne nsansa, nangu umweni, nga Rahabi na Ruti (Yoshua 6:25; Ruti 4:13-17).
▸ Belenga ifingi
Mwi sambi lyakwa Yoshua baingila mu calo cabulayo, lelo pa numa ya kwikala balaba Lesa. Icitabo ca Bapingushi e kubwekeshapo kwa cifwani cimo.
- Ukupilibuka kwa panshi · ulubembu → ukucushiwa → ukulila → umupingushi alubula → ulubembu na kabili. Cilundako fye ububi.
- Bapingushi · Gideoni, Samsoni, Debora — abakalubula aba pa nshita, abacindama lelo abakwata ifilubo ifingi.
- Ruti · ilyashi lyamulengaano mu nshiku ishafiita; umwanakashi umweni aingila mu lupwa lwakwa Davidi (na Yesu).
Ubufumu Bwaikatene
🧵Filoshe kuli Yesu
“Icipuna ca pe na pe” cafikilishiwa muli Yesu, ubufyashi bwakwa Davidi — e mulandu aitwa “Mwana wakwa Davidi” (Luka 1:32-33; Mateo 1:1).
💛Ukutemwa ukushileka
Nangu Davidi uwawile tamutaile; pali ena alayile imfumu ya pe na pe.
“Davidi ali shipe uwabula icilubo; e mulandu baitile ‘umuntu uwakumbwa umutima wakwa Lesa.’”
Davidi acitile ubucende kabili na kwipaya. “Umuntu uwakumbwa umutima wakwa Lesa” tacipilibula uwabula icilubo, lelo ni uwabula ukufimba ulubembu lwakwe, uwalapile ku mutima no kulabwelela kuli Lesa (Amalumbo 51). Ukutemwa kwakwa Lesa takutaya nangu uyo uuwa nganshi.
▸ Belenga ifingi
Inshita yasumine iya Israeli, pa shamfumu shitatu.
- Saulo · imfumu ya ntanshi iyo abantu balombele; intendekelo isuma lelo yaonaikfile ku bucintomfwa.
- Davidi · “umuntu uwakumbwa umutima wakwa Lesa.” Acimfya Goliati no kucita Yerusalemu umusumba mukalamba. Acita ulubembu ulukalamba (Batisheba) lelo alapila ku mutima (Amalumbo 51).
- Icipangano na Davidi (2 Samwele 7) · Lesa alaya ukukosha ulupwa lwa bufumu lwakwa Davidi pe na pe — umushi uukalamba wa subilo lya Mesia.
- Solomone · pa muulu wa mano no bukankaala akula Itempele mu Yerusalemu, lelo pa kupelako alukila ku tulubi.
Ubufumu Bwakanyene
🧵Filoshe kuli Yesu
Mu nshita iyi bakasesema balasesema Mesia uwakwisa mu kumfwika ukucila (Esaya 9:6; Esaya 53).
💛Ukutemwa ukushileka
Ku bantu abamupelele inuma, atumine bakasesema, alepaapaata ati, “Bweleni napapata.”
“Kasesema ni kasesemba uusesema ifyakuntanshi; Lesa wa Cipangano ca Kale alakalipa fye.”
Icikalamba ca kasesema te “kusesema ifyakuntanshi,” lelo ni kulila kwa mutima wakwa Lesa: “Bweleni napapata.” Nangu ukucenjesha kwa kupingula takufwaya ukonaula, lelo ni kubwesha abantu pakuti bekale: “Ala ine tacinsansamusha ukumona umuntu umubi uko alefwa” (Esekieli 33:11).
▸ Belenga ifingi
Mu nshiku sha mwana wakwa Solomone ubufumu bwakanyanwa: ubufumu bwa kuso ubwa Israeli (imikowa 10, umusumba Samaria) na ubufumu bwa kulyo ubwa Yuda (imikowa 2, umusumba Yerusalemu).
- Israeli (kuso) · shamfumu shonse shapepa tulubi; bwawa ku Asiria mu 722 BC.
- Yuda (kulyo) · ulupwa lwakwa Davidi lwatwalilila, na shamfumu shisuma nga Hesekia na Yosia, lelo mu kupelako bwaonaika.
- Bakasesema · Eliya, Amosi, Esaya, Yeremia balila ati “bweleleni!” Ukusesema kwa Mesia kufikapo apa (“umubomfi uuculwa” uwa mu Esaya 53).
Ubunkole
🧵Filoshe kuli Yesu
Mu kushika kwa kufuupukwa, Yeremia alaya “icipangano cipya” (Yeremia 31:31) — icipangano cine Yesu acitile pa Cakulya ca pa Numa.
💛Ukutemwa ukushileka
Nangu ku calo cafiita nganshi ica bunkole atentemwike pamo nabo no kulaya ukubwesha.
“Ubunkole bulanga ukuti Lesa atayile abena Israeli ne ciumfwa.”
Ubunkole tabwali kutaya, lelo ni kusalapula no kusangulula kwa Tata ku mwana uo atemwa (Bahibulu 12:6). Lesa tafumineko; ali na Daniele pa kati ka bunkole kabili alayile, “Nakwata amapange yakumuletela ishuko teyabubi, lelo mapange yakumupeela isubilo ne shuko kuntanshi” (Yeremia 29:11).
▸ Belenga ifingi
Ukucenjesha kwafikilishiwa. Itempele lyapya kabili abantu basendwa ku Babiloni — bapususha icalo, imfumu, ne tempele: incende ya panshi nganshi.
- Ukuwa kubili · Israeli (Asiria, 722 BC) na Yuda (Babiloni, 586 BC).
- Daniele · cilangililo ca cisumino nangu mu lubansa lwa bashipepa (umulindi wa nkalamo); amona icimonwa ca “bufumu bwa pe na pe” ubwakwisa.
- Akabalika ka subilo · icimonwa ca mafupa ayauma ayabuka (Esekieli 37) ne “cipangano cipya” ca kwa Yeremia filola kuntanshi mu mfifi.
Ukubwela ku Bunkole
🧵Filoshe kuli Yesu
Malaki, icitabo ca kupelako mu Cipangano ca Kale, capelela mu kusesema inkombe iyakupekanya inshila ya Mesia: “ine nkatuma inkombe yandi” (Malaki 3:1).
💛Ukutemwa ukushileka
Nangu ku bantu abafilwe imiku ne miku, tabusenwe ubulayo bwakwe, lelo abebeminike na kabili.
▸ Belenga ifingi
Ku cisongo cakwa mfumu ya Persia Sirusi (538 BC) ukubwela kwatampa. Mu mabunga yatatu babwela no kukula cipya ifyaonaiwe.
- Serubabele · akula cipya Itempele (lyapwile mu 516 BC).
- Esra · asambilisha cipya Icebo kabili abwesha icisumino.
- Nehemia · akula cipya amalinga ya Yerusalemu mu nshiku 52.
- Esta · apususha abaYuda mu Persia ku kuonaulwa — “pa nshita ya musango uyu.”
- Insala icili · Itempele lyaiminina, lelo takuli imfumu nga Davidi. Abantu balolela Mesia.
Imyaka ya Katalala
🧵Filoshe kuli Yesu
Ukupekanya ici icilali konse kwali mulimo wakwa Lesa pakuti Yesu ese cibwafye “inshita yafikile.”
💛Ukutemwa ukushileka
Nangu mu myaka 400 iya katalala, mu kufisama, alepekanya inshila ya pusukilo.
“Nga pa myaka 400 tapaali icebo, bushe te kuti Lesa afumineko nelyo aletuusha?”
Ukatalala te kubulwa. Tasoselefye; lelo pa nshita yonse ilya alesensha amabufumu, indimi, ne misebo ukupekanya icilali ca pusukilo. Mu nshita ya katalala nganshi, Lesa alebomba na maka, mu kutemwa (Galatia 4:4).
▸ Belenga ifingi
Ukufuma kuli Malaki ukufika ku Cipangano Cipya, imyaka nalimo 400 yapita ukwabula Amalembo mapya. Lelo ku numa ya lyashi, Lesa alepekanya inshila ya mbila nsuma.
- Amabufumu yaaluka · Persia → Greece (Alesandro, 333 BC) → abaPtolemy na baSeleucid → ubucimfya bwa baMakabe (167 BC) → Roma (63 BC).
- Icigiliki · ukucimfya kwakwa Alesandro kwalengele Icigiliki ululimi lwa bonse; Icipangano ca Kale capilibulwa mu Cigiliki (Septuagint), apulile inshila ya mbila nsuma ukwananuka bwangu.
- Imisebo na mutende wa Roma · imisebo iyawamine na “Pax Romana” yaaluka inshila sha kushimikila imbila nsuma.
- Amasunagoge na mabumba · ukusambilisha kwa mu sunagoge kwakosa; bafarisi na basaduki bafuma; kabili ukulolela Mesia kwapya.
Yesu Aisa
🧵Filoshe kuli Yesu
Ubufyashi bwa mwanakashi (icacitike 2), ipaalo lya kwa Abrahamu (3), umwana wa mpaanga wa Pasaka (4), imfumu ya pe na pe ya kwa Davidi (6), icipangano cipya (8) — fyonse fyafikilishiwa muli Yesu umo: kasesema wesu wa cine, shimapepo, ne mfumu.
💛Ukutemwa ukushileka
Ilyo tucili ababifi, atumine Mwana wakwe no kupeela umweo wakwe.
“Yesu wa pa kasambilisha umo fye uwa mafunde isuma; icifulebente cali bucimfiwa bwa bulanda.”
Yesu asosele ukuti ni Lesa umwine (Yoani 8:58), kabili icifulebente tacaali ca pa lufyengo nelyo bucimfiwa lelo ni kutemwa ukwapekanishiwe. Tabamutwele ku maka, lelo aletele umweo wakwe ku kufwaya kwakwe (Yoani 10:18). “Tapaba umuntu uwatemwa umunankwe ukucila pali uyo waleka umweo wakwe pali bacibusa bakwe” (Yoani 15:13).
▸ Belenga ifingi
Katalala kapwa; uwalailwe afika. Imbila Nsuma shine shishimika pa bumi, imfwa, no kubuka kwakwa Yesu ukufuma ku mbali shine.
- Ukwaluka umuntu · Lesa aluka umuntu (Emanuele, “Lesa pamo na ifwe”), mu cifulo ca panshi ica Betelehemu.
- Umulimo · asambilisha Ubufumu bwakwa Lesa, aposha abalwele, aita ababifi. “Uwamona ine namona Tata.”
- Icifulebente · alipila umutengo wa lubembu ne mfwa ifyaletwa ku kuwa (icacitike 2). Mwana wa mpaanga wa Pasaka uwa cine.
- Ukubuka · ukubuka pa bushiku bwacitatu, alekanya amaka ya lubembu, imfwa, na Satana — pa cifulebente kale “acimfishe amaka ya bakateeka na bamaka aba mu lwelele … ukuti bonse bamone uko alebasenda bunkole” (Kolose 2:15).
Eico Yesu ni kasesema wesu wa cine (alanga inshila ya kuya kuli Lesa), shimapepo wesu wa cine (afuta ulubembu ku mubili wakwe), ne mfumu yesu ya cine (acimfya ulubembu, imfwa, na Satana kabili aleteka pe na pe).
Icilonganino Catampa
🧵Filoshe kuli Yesu
Ili ilyashi licili lilecitika nelelo. Baibolo lipelela mu kulaya ukuti Yesu akabwela no kucita fyonse fipya (Ubusokololo 21).
💛Ukutemwa ukushileka
Uku kutemwa uko twapokelele, nomba akutuma ukwananguka ku calo conse.
“Icilonganino ni kabungwe ka mapepo aka bantu abapwililika, nelyo ni ng'anda fye.”
Icilonganino te kabungwe ka “batakatifu abapwililika” lelo ni ka babifi abelelwe. Nangu umutumwa Paulo aiteele “uwacila bonse ku fyabubifi” (1 Timote 1:15). Icilonganino ca kutendekela na co caletukushanya no kufilwa (Imilimo 6:1; 1 Kolinti 1:11). Te ncende ya kuitakisha, lelo bantu abatwala ukutemwa uko bapokelele (Yoani 13:34-35).
▸ Belenga ifingi
Pa numa ya kwa Yesu ukunina, Umupashi uwalailwe aisa pa Pentekoste kabili icilonganino cafyalwa. Imbila nsuma yananuka bukankaala.
- Pentekoste · Umupashi aluka abasambi abatiina abakambone abashipa.
- Petelo · ashimikila imbila nsuma ku baYuda mu Yerusalemu.
- Paulo · ukufuma ku kupakasa ukuya ku butumwa, akula amacilonganino mu calo ca bena fyalo kabili alemba amakalata.
- Ukufika ku mpela sha calo · Yerusalemu → Yudeya → Samaria → Roma. Ubulayo bwakwa Abrahamu ubwa “bantu bonse” bwafikilishiwa.
- Na ifwe · ilyashi talipela; lilolele ku kubwela kwakwa Yesu no muulu na sonde fipya.
Ukubwesha (fyonse fipya)
🧵Filoshe kuli Yesu
Edeni ya kupanga kwa ntanshi yabweshiwa pa kupelako nge “Yerusalemu Mupya.” Lesa aikala na bantu bakwe pe na pe — ukupwililika kwa Emanuele (Ubusokololo 21:3; Mateo 1:23).
💛Ukutemwa ukushileka
Pa kupelako akafuuta filamba fyonse no kubwesha fyonse fipya mu kutemwa.
▸ Belenga ifingi
Baibolo talipelela mu nshita ya cilonganino. Icitabo caiko ca kupelako, Ubusokololo, cilanga Yesu uwa kubwela na kabili ukupwililisha fyonse.
- Ukubwela kwa cibili · imfumu iyalailwe yabwela mu bukata.
- Ukucimfya kwa kupelako · Satana ne mfwa fyaonaulwa pe na pe, kabili Kristu aleteka nge Mfumu ya shamfumu (1 Kolinti 15:25-26; Ubusokololo 20:10).
- Ukupingula no kubuka · ububi bonse bwalungikwa, kabili abafwa babuka.
- Umuulu na sonde fipya · ulubembu, imfwa, ifilamba, no kukalipwa fyaya pe na pe (Ubusokololo 21:4).
- Edeni yabweshiwa · mu “Yerusalemu Mupya” uwawamapo ukucila intendekelo, Lesa aikala na bantu bakwe pe na pe — uko Baibolo lyonse lyalelola.
Eico nomba ni nshita ya “nakale, lelo tacilafika”: muli Yesu ipusukilo nakale lyapwa, lelo ukupwililika kwaiko kucili kulolelwa.